આમલકી કુંજ એકાદશી

ફાગણ સુદ અગિયારસ — હોળીની પૂનમના થોડા જ દિવસ પહેલાં — આવે છે આમલકી એકાદશી, જેને પુષ્ટિમાર્ગમાં આપણે 'કુંજ એકાદશી' તરીકે પણ ઓળખીએ છીએ. આ આમળાના વૃક્ષની એકાદશી છે: પુરાણો કહે છે કે આમલકીનું વૃક્ષ સૃષ્ટિના આરંભે પ્રગટ્યું અને શ્રીવિષ્ણુને અતિ પ્રિય છે — પ્રભુ એમાં વસે છે એ ભાવે એનું પૂજન, પ્રદક્ષિણા અને પાસે બેસી રાત્રિ-જાગરણ કરવાની પરંપરા છે.

બ્રહ્માંડપુરાણની કથા: વૈદિશ નગરીના રાજા ચિત્રરથે આખી પ્રજા સાથે વનમાં આમળાના વૃક્ષ પાસે આ વ્રત કર્યું; આખી રાત દીવા ઝળહળતા રહ્યા. એક પારધી — થાકેલો, પાપથી ભારે, શિકારે જીવનારો — અજવાળાની ધારે અટકીને મુગ્ધ થઈ સવાર સુધી જોતો રહ્યો. ખાધા વિના, ઊંઘ્યા વિના, અજાણતાં એનું વ્રત થઈ ગયું; એ પુણ્યે બીજા જન્મે એ ધર્માત્મા રાજા વસુરથ થયો, જેની રક્ષા સ્વયં પ્રભુએ કરી. અને ફાગણમાં તો વ્રજમાં હોળીના દિવસો ચાલતા હોય — એટલે આ દિવસનો ભાવ વળે છે વ્રજની ફૂલી-ફાલેલી કુંજોમાં પ્રભુની લીલા ભણી; નાથદ્વારાની પિછવાઈઓમાં કુંજ એકાદશીનાં મનોહર ચિત્રો સૈકાઓથી અંકાતાં આવ્યાં છે.

આમલકી એકાદશીમાં વસંતની સુગંધ છે, અને એના બોધ પણ વસંત જેવા છે. પહેલો બોધ: પ્રભુ દૂર નથી — પોતાની સૃષ્ટિમાં વસે છે. આમળાના વૃક્ષને પ્રેમથી પ્રદક્ષિણા કરવી એટલે આપણને પોષનારી અને સાજા કરનારી લીલી દુનિયામાં ચૂપચાપ બિરાજતા પ્રભુને વંદન કરવાં. બીજો બોધ આશાનો: કથાનો પારધી પવિત્રતા, જ્ઞાન કે ઈરાદો — કશું લઈને નહોતો આવ્યો; ફક્ત એક રાત પ્રભુના જાગરણને જોતો રહ્યો — અને એટલુંય સ્વીકારાયું, ફળ્યું. કૃપા પોતાના અતિથિઓની તપાસ નથી કરતી.

અને પુષ્ટિમાર્ગી વૈષ્ણવ માટે ત્રીજી મીઠાશ: કુંજ એકાદશીના ભાવે આ દિવસ કહે છે કે હૃદયને જ કુંજ બનાવીએ — સાફ કરેલું, લીલુંછમ, સુગંધભર્યું — જેમ ફાગણમાં વ્રજ પોતાની કુંજો શણગારે છે તેમ, પ્રભુ પધારે અને લીલા કરે એ માટે તૈયાર. વૈષ્ણવ આ દિવસ ઉપવાસ અને શ્રીનાથજીના સ્મરણમાં, ફાગણના વધતા આનંદ વચ્ચે ગાળે. શાસ્ત્રો મહાદાન જેટલું પુણ્ય અને વૈકુંઠનો માર્ગ કહે છે; પણ સૌથી નજીકનું ફળ છે — વસંત જેવું ખીલેલું હૃદય.