દેવશયની એકાદશી

અષાઢ સુદ અગિયારસ — દેવશયની કે દેવપોઢી અગિયારસ — આખા વર્ષની અગિયારસોમાં શિરમોર ગણાય છે; એને મહાએકાદશી અને અષાઢી એકાદશી પણ કહે છે. આ દિવસે ભગવાન ક્ષીરસાગરમાં શેષશય્યા પર પોઢે છે — યોગનિદ્રામાં પધારે છે — અને કારતક સુદ અગિયારસે (દેવઊઠી અગિયારસે) જાગે ત્યાં સુધીના ચાર માસ એટલે ચાતુર્માસ. આ ગાળામાં લગ્ન જેવાં માંગલિક કાર્યો થોભે છે અને વ્રત, નિયમ, કથા-કીર્તન અને સત્સંગની મોસમ ખીલે છે.

ભવિષ્યોત્તર પુરાણની કથા છે: માંધાતા રાજાના રાજ્યમાં ત્રણ વર્ષ વરસાદ ન વરસ્યો, પ્રજા ટળવળી. અંગિરા ઋષિએ ઉપાય બતાવ્યો — અષાઢી એકાદશીનું વ્રત. રાજા અને પ્રજાએ સાથે વ્રત કર્યું અને મેઘ મન મૂકીને વરસ્યા. આજે પણ મહારાષ્ટ્રમાં લાખો વારકરી આ જ તિથિએ પંઢરપુર પહોંચી વિઠ્ઠલનાં દર્શન કરે છે. સર્વ વૈષ્ણવ પરંપરાઓમાં આ અગિયારસ પવિત્ર ચાતુર્માસનું પ્રવેશદ્વાર છે — બહારનો કોલાહલ શમે અને ભીતર હરિ ભરાય એનો દિવસ.

પ્રભુનું પોઢવું એ લીલા છે, વિરહ નથી. જેની આંખ કદી મીંચાતી નથી તે પોઢવાનું સ્વીકારે છે — જાણે ભક્તને કહેતા હોય કે હવે ચાર માસ બહાર નહિ, ભીતર આવો. જગતના ઉત્સવ થોભે એટલે મનને દોડવાનાં ઠેકાણાં ઘટે; ચાતુર્માસ એ વર્ષનું લાંબું આમંત્રણ છે — પ્રભુ સાથેના જીવનને ઊંડું કરવાનું. ઘણા વૈષ્ણવો આ દિવસે કોઈ નિયમ લે છે: કોઈ વસ્તુનો ત્યાગ, રોજનો એક પાઠ, એક કીર્તન — અને દેવઊઠી અગિયારસ સુધી નિભાવે છે.

પુષ્ટિમાર્ગના ભાવમાં પ્રભુ પોઢે તોય સેવા પોઢતી નથી — ઊલટી વધુ કોમળ બને છે. વર્ષાઋતુના ભાવે શ્રીઠાકોરજીની સેવા ચાલે છે; શ્રાવણ આવતાં હિંડોળા ઝૂલશે. વૈષ્ણવ પોતાનો વ્રત-નિયમ પણ ફળની આશાએ નહિ, સેવારૂપે પ્રભુનાં ચરણોમાં ધરે છે — જાણે કહે છે: પ્રભુ, આપ પોઢો, મારું હૈયું જાગતું રહેશે. પુરાણો પાપક્ષય અને પ્રભુધામનું ફળ કહે છે; પુષ્ટિનું ફળ તો સામીપ્ય છે — ચાર માસ પ્રભુની છાયામાં શાંતિથી જીવવું એ જ.