સ્નાન યાત્રા

જેઠ સુદ પૂનમે સ્નાન યાત્રાનો ઉત્સવ આવે છે. વિશાળ વૈષ્ણવ પરંપરામાં એનું સૌથી પ્રસિદ્ધ રૂપ પુરીના શ્રીજગન્નાથજીનું છે: આ દિવસે જગન્નાથજી, બલભદ્રજી અને સુભદ્રાજી મંદિરમાંથી બહાર સ્નાનવેદી પર પધારે છે અને લાખો ભક્તોની સામે ૧૦૮ કળશ પવિત્ર જળથી એમનો સ્નાનાભિષેક થાય છે. આ તિથિ જગન્નાથજીના પ્રાગટ્ય દિવસ તરીકે પણ પૂજાય છે, અને મહાસ્નાન પછી પ્રભુ પખવાડિયું વિશ્રામમાં પધારે છે — જેને 'અનસર' કહે છે — અને રથયાત્રા પહેલાં નવા શણગારે ફરી દર્શન આપે છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં આ તિથિ પોતાના કોમળ ભાવે ઊજવાય છે. કેસર, તુલસી, મોગરો અને ગુલાબથી સુગંધિત જળ સિદ્ધ કરાય છે અને શંખ વડે શ્રીઠાકોરજીને સ્નાન કરાવાય છે; શ્વેત વસ્ત્ર, કેસરી કિનાર અને મોતીના આભૂષણનો શીતળ શણગાર ધરાવાય છે. સંપ્રદાયનાં કેટલાંક ઘરોમાં આ દિવસ 'જ્યેષ્ઠાભિષેક' નામે પણ ઓળખાય છે — વ્રજના લાડીલા પ્રભુના રાજ્યાભિષેકનો મધુર ભાવ લઈને.

સ્નાન યાત્રાના કેન્દ્રમાં છે સ્નાનની સેવા — અને કોઈને નવડાવવું એ પ્રેમની સૌથી નિકટની સેવા છે. મા પોતાના બાળકને નવડાવે, યશોદાજી લાલાને નવડાવે — અને આ પૂનમે એ જ સૌભાગ્ય ભાવથી વૈષ્ણવને મળે છે. ભર ઉનાળે આવતો આ ઉત્સવ પુષ્ટિમાર્ગની આખી ગ્રીષ્મ સેવાનો ભાગ છે, જેમાં દરેક પસંદગી — હલકાં વસ્ત્ર, મોતી, ચંદન, ઠંડું જળ — પ્રભુના સુખ માટે થાય છે; કારણ કે અહીં સ્વરૂપની સેવા જીવંત વહાલાની જેમ થાય છે, મૂર્તિની જેમ નહીં.

પુરીની પરંપરા એમાં પોતાની મીઠાશ ઉમેરે છે: મહાસ્નાન પછી પ્રભુ વિશ્રામમાં પધારે અને એકાંતમાં એમની ચાકરી થાય — ભગવાન પોતાના ભક્તોના હાથમાં પોતાને કેટલા સોંપી દે છે એની યાદ! અને ખુલ્લા આકાશ નીચે સૌને મળતાં પુરીનાં દર્શન કહે છે કે કૃપા કોઈને બાકાત રાખતી નથી. વૈષ્ણવ માટે સ્નાન યાત્રા રોજની સેવાનું જ મહોત્સવરૂપ છે: પ્રભુને સ્નાન કરાવવાની સાદી ક્રિયા લીલા બની જાય છે, અને સેવકના હાથ વ્રજના હાથ.