અધિક માસ

હિંદુ પંચાંગ ચંદ્ર પ્રમાણે ચાલે છે, અને ચંદ્ર વર્ષ સૂર્ય વર્ષ કરતાં લગભગ અગિયાર દિવસ ટૂંકું પડે છે — જે સૂર્ય વર્ષ પ્રમાણે જ ઋતુઓ બદલાય છે. જો કંઈ ન કરવામાં આવે તો ઉત્સવો ધીરે ધીરે ઋતુઓમાં ખસતા જાય — હોળી છેવટે ચોમાસામાં આવે, દિવાળી ઉનાળામાં. અધિક માસ (પુરુષોત્તમ માસ પણ કહેવાય, "વધારાનો મહિનો") આ ખસવાનું સરખું કરવાની રીત છે: લગભગ દર ત્રણ વર્ષે એક આખો વધારાનો ચંદ્ર મહિનો ઉમેરાય છે, જે ચંદ્ર અને સૂર્ય પંચાંગને ફરી એકસાથે લાવે છે. એનો પ્રારંભ અને સમાપ્તિ (જે એને બંધ કરતી અમાવસ્યાએ નોંધાય છે) બંને પંચાંગમાં પોતાની અલગ તારીખે દેખાય છે.

આ મહિનો પોતાનું અલગ નામ ધરાવતો મહિનો ન હોવાથી, એમાં આવતી કોઈ પણ એકાદશી પોતાના સામાન્ય નામને બદલે કમલા (પદ્મિની અને પરમા) એકાદશી કહેવાય છે.

અધિક માસને પરંપરાગત રીતે પુરુષોત્તમ માસ કહેવાય છે — પરમ પુરુષનો મહિનો — કેમ કે ભગવદ્ ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ પોતાને પુરુષોત્તમ કહે છે, ને જે મહિનાનું પોતાનું કોઈ નિશ્ચિત ઉત્સવ-પંચાંગ નથી એ આખો મહિનો પ્રભુને જ સમર્પિત થાય છે. પુષ્ટિમાર્ગી વૈષ્ણવ માટે આ મહિનો ખાલી નથી; ઊલટું, એ વધારાની સેવા અને સ્મરણ માટે જ ઉમેરાયેલા વધારાના દિવસો છે, જ્યાં કોઈ સામાન્ય ઋતુ-ઉત્સવ ધ્યાન માટે સ્પર્ધા નથી કરતો.

વૈષ્ણવ અધિક માસને પ્રભુની પોતાની ઉદારતા તરીકે જોઈ શકે: સામાન્ય પંચાંગ પૂરું થયા પછી પણ સૃષ્ટિ પોતે વધુ ભક્તિ માટે જગ્યા કરી આપે છે. આ વધારાના મહિનામાં વધુ ભાગવત વાંચન, વધુ કીર્તન, વધુ સ્મરણ ખાસ ફળદાયી ગણાય છે — બરાબર એટલા માટે કે આ મહિનો બીજા કોઈ કારણસર નહીં, ફક્ત પ્રભુથી ભરાવા માટે જ છે.