અજા એકાદશી

શ્રાવણ વદ અગિયારસ એટલે અજા એકાદશી — એને અન્નદા એકાદશી પણ કહે છે. આ દિવસના અધિષ્ઠાતા છે હૃષીકેશ — ઇન્દ્રિયોના સ્વામી શ્રીહરિ. અને કથા છે સત્યના અવતાર સમા અયોધ્યાના રાજા હરિશ્ચંદ્રની.

વિશ્વામિત્રને આપેલા વચને બંધાઈ હરિશ્ચંદ્રે આખું રાજ્ય દાનમાં આપ્યું, પછી પત્ની અને પુત્રને વેચવાં પડ્યાં, અને પોતે ચંડાળના ઘરે ચાકર બની સ્મશાનમાં કર ઉઘરાવવા લાગ્યા. છતાં સત્ય ન છોડ્યું. ત્યાં ગૌતમ ઋષિ પધાર્યા અને એમણે આ વ્રત બતાવ્યું: અજા એકાદશીએ ઉપવાસ, પ્રભુપૂજન અને જાગરણ કરો — સર્વ પાપ ટળી જશે. રાજાએ વ્રત કર્યું અને ભાગ્યની ગાંઠો એકસાથે છૂટી: મૃત પુત્ર સજીવન થયો, પત્ની અને રાજ્ય પાછાં મળ્યાં, અને અંતે આખી પ્રજા સાથે દિવ્ય લોકને પામ્યા. પુરાણો કહે છે કે આ એક ઉપવાસનું ફળ અશ્વમેધ યજ્ઞ સમું છે — આ લોકમાં ને પરલોકમાં, બંનેમાં ફળનારું.

અજા એકાદશી બળ માટે છે — બધું છીનવાઈ જાય ત્યારે પણ સાચું પકડી રાખવાનું બળ. હરિશ્ચંદ્રે દુઃખમાંથી છૂટવા વ્રત નહોતું શોધ્યું; વ્રત એમને સ્મશાનમાં મળ્યું, ત્યારેય એ સત્યવાદી જ હતા. વૈષ્ણવ માટે આનો બોધ છે નિષ્ઠા: જીવનના વદ પક્ષમાં — અંધારા દિવસોમાં — પ્રભુ પરની પકડ ઢીલી ન થાય; અને પ્રભુની પકડ તો કદી ઢીલી થતી જ નથી.

આ દિવસ હૃષીકેશનો છે — ઇન્દ્રિયોના સ્વામીનો. ઉપવાસ એટલે એક દિવસ ચંચળ ઇન્દ્રિયો પ્રભુના હાથમાં સોંપવી: જીભ ઓછું ચાખે ને સાચું બોલે, મન નામ રટે. શ્રાવણ માસમાં, જ્યારે હવેલીઓ ઉત્સવ અને હિંડોળાના આનંદથી મહેકતી હોય, ત્યારે વદ પક્ષનું આ શાંત વ્રત ઉજવણીને ભીતરના ઊંડાણ સાથે સમતોલ કરે છે. પુષ્ટિભાવે તો દુઃખ પણ પ્રભુ માટે વેઠીએ તો સેવા બની જાય છે; વૈષ્ણવ કેમ આવ્યું એમ પૂછતો નથી, સેવા ચાલુ રાખે છે. ફળ મોટું છે — પાપક્ષય, લોક-પરલોક — પણ કસોટીમાંથી હું આપનો છું કહેતું બહાર આવેલું હૈયું એ જ ખરું ફળ.