અમાવસ્યા

અમાવસ્યા એટલે વદ પક્ષની છેલ્લી તિથિ — જે રાત્રે ચંદ્ર સાવ ઢંકાઈ જાય છે અને આકાશ સૌથી અંધારું બને છે, ને પછી નવો સુદ પક્ષ શરૂ થાય છે. દર મહિને એક અમાવસ્યા આવે છે, અને પંચાંગમાં એને ઉત્સવ તરીકે નહીં પણ ચંદ્રની સ્થિતિની નિશાની તરીકે નોંધવામાં આવે છે — બરાબર જેમ પંદર દિવસ પછી આવતી પૂનમ ચંદ્રની બીજી સ્થિતિ બતાવે છે. કોઈ કોઈ અમાવસ્યાને વધારાનું નામ મળે છે, કેમ કે એ દિવસે બીજું કંઈક બન્યું હોય (નવું વર્ષ, અધિક માસની સમાપ્તિ, કોઈ ઘાટા) — ત્યારે એ અલગથી નોંધાય છે.

વ્યાપક હિંદુ પરંપરામાં અમાવસ્યા ઘણી વાર પિતૃઓનું સ્મરણ કરવાનો અને શાંત રહેવાનો દિવસ ગણાય છે, ઉત્સવનો નહીં.

પુષ્ટિમાર્ગી વૈષ્ણવ માટે અમાવસ્યાએ કોઈ વ્રત કે વિશેષ સેવાનો નિયમ નથી, જેમ એકાદશીનો છે. પણ એ જાણવી ઉપયોગી છે, કેમ કે એ મહિનામાં તમે ક્યાં ઊભા છો એ બતાવે છે. અમાવસ્યા અને પૂનમ જાણ્યા વગર પુષ્ટિમાર્ગનું પંચાંગ વાંચવું એ બાર અને છ ક્યાં છે એ જાણ્યા વગર ઘડિયાળ વાંચવા જેવું છે.

જો અમાવસ્યાની રાત્રે કોઈ ભાવ રાખવા જેવો હોય તો એ શાંત ભાવ છે: ચંદ્ર કંઈ ન આપે એ ચંદ્રની હાર નથી, એ ફરી પૂર્ણ થવા તરફની યાત્રા છે. પોતાની સાધનામાં આવતો સૂકો કે અંધારો સમય પણ એવો જ સમજવો — વાર્તાનો અંત નહીં, એક તબક્કો માત્ર, અને ઉજાસ ભરેલો સુદ પક્ષ પહેલેથી જ રસ્તામાં છે.