અન્નકૂટ (ગોવર્ધન પૂજા)

કારતક સુદ એકમ — બેસતું વર્ષ, દિવાળીની બીજી સવાર — એટલે અન્નકૂટ, ગોવર્ધન પૂજા. પુષ્ટિમાર્ગના હૃદયમાં બિરાજતી લીલાનો આ ઉત્સવ છે. બાળ શ્રીકૃષ્ણે નંદબાબા અને વ્રજવાસીઓને સમજાવ્યા કે ઇન્દ્રયાગ છોડીને ગિરિરાજ ગોવર્ધનની પૂજા કરો — એ ગિરિરાજની, જે એમની ગાયોને ચરાવે છે અને એમનાં જીવન પોષે છે. વ્રજે પોતાની આખી ફસલ ધરી — અન્નનો પર્વત — અને પ્રભુએ પોતે ગિરિરાજમાંથી વિરાટ સ્વરૂપે પ્રગટ થઈને કહ્યું કે ગોવર્ધન હું જ છું, અને સઘળો ભોગ આરોગ્યો. ક્રોધે ભરાયેલા ઇન્દ્રે સાત દિવસ મુશળધાર વરસાદ વરસાવ્યો — અને શ્રીકૃષ્ણે ડાબા હાથની ટચલી આંગળીએ ગોવર્ધન ઊંચક્યો, આખા વ્રજ પર છત્ર ધર્યું, ઇન્દ્ર નમ્યો ત્યાં સુધી.

શ્રીનાથજી એ જ સ્વરૂપ છે: ગોવર્ધનધારી, ઊંચો ડાબો હાથ, સાક્ષાત્ ગિરિરાજમાંથી પ્રગટેલા. એટલે અન્નકૂટ એ શ્રીનાથજીની પોતાની લીલાનો ઉત્સવ છે — સંપ્રદાયનો સૌથી મોટો, સૌથી ઓળખીતો ઉત્સવ. દર્શનમાં પ્રભુ સમક્ષ સાચેસાચ પર્વત રચાય છે: ઊંચે ખડકેલો રાંધેલો ભાત, ફરતે છપ્પન ભોગ અને અગણિત સખડી-અણસખડી સામગ્રી. નાથદ્વારામાં અન્નકૂટ અપાર હોય છે, અને પ્રિય પરંપરા પ્રમાણે ગૌશાળાની ગાયો અન્નકૂટ પર છોડાય છે — ગિરિરાજની પોતાની ગાયો પ્રભુનો પ્રસાદ પહેલી પામે છે.

જો એક જ દર્શનમાં આખો પુષ્ટિમાર્ગ સમાય, તો એ અન્નકૂટનું દર્શન છે. લીલામાં શ્રીકૃષ્ણે વ્રજની પૂજા દૂરના, બળિયા દેવ પરથી વાળીને એની તરફ કરી જે પાસે છે, પોષે છે અને પોતાનું છે — અને પછી પ્રગટ કર્યું કે સર્વ પૂજાના ભોક્તા તો પોતે જ છે. આ જ માર્ગનો પાયો છે: ન ભય, ન સોદો — હાજરાહજૂર પ્રભુને પ્રેમથી ધરાયેલી સેવા. અન્નનો પર્વત એ ઊંચકાયેલા પર્વતનો પડઘો છે: વ્રજે પોતાનું સર્વસ્વ ધર્યું, અને પ્રભુએ વ્રજનું સર્વસ્વ ઝીલ્યું.

અન્નકૂટનાં દર્શન સામે ઊભા રહેવું — ઊંચા હાથવાળા પ્રભુ, અને એમની સમક્ષ કૃતજ્ઞતાથી ખડકેલી આખા વર્ષની સમૃદ્ધિ — એટલે કૃપા અને સમર્પણને સામસામે નિહાળવાં. વૈષ્ણવ માટે ભાવ સીધો અને વિરાટ છે: આપણું જે કંઈ છે એ બધું એમની છાયામાં ઊગ્યું છે, માટે નવા વર્ષનું પહેલું કામ — બધું એમનાં ચરણે ધરવું. શ્રીનાથજીની સેવા એ સાક્ષાત્ ગિરિરાજ ગોવર્ધનની સેવા છે. અને ઉત્સવના છલકાતા થાળ શીખવે છે એમ, પ્રભુને ધરેલું પ્રસાદ થઈને પાછું મળે છે — અનેકગણું, મીઠું, અને સૌને પહોંચે એટલું.