અપારા એકાદશી

ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે વૈશાખ વદ અગિયારસે અપરા (અચલા) એકાદશી આવે છે — પખવાડિયા પછી જ નિર્જળા એકાદશી આવે એવા ગ્રીષ્મના દિવસોમાં. 'અપરા' એટલે અપાર: જેનું પુણ્ય માપી ન શકાય એવું વ્રત.

આ એકાદશીની કથા સૌથી નિરાળી છે. ધર્મનિષ્ઠ રાજા મહીધ્વજને તેના ઈર્ષાળુ નાના ભાઈ વજ્રધ્વજે કપટથી મારી નાખ્યો અને વનમાં પીપળાના ઝાડ નીચે દાટી દીધો. અકાળે અને અન્યાયે થયેલા મૃત્યુને લીધે રાજાના જીવને શાંતિ ન મળી; તે પ્રેત બનીને એ જ પીપળે વાસ કરવા લાગ્યો અને વટેમાર્ગુઓ ભયભીત થવા લાગ્યા. એક દિવસ ધૌમ્ય ઋષિ ત્યાંથી નીકળ્યા. દિવ્ય દૃષ્ટિથી તેમણે ઓળખી લીધું કે આ તો પેલો પુણ્યશાળી રાજા છે. કરુણાથી પ્રેરાઈને ઋષિએ પોતે અપરા એકાદશીનું વ્રત કર્યું અને તેનું સઘળું પુણ્ય રાજાના જીવને અર્પણ કરી દીધું. તે જ ક્ષણે રાજા પ્રેતયોનિમાંથી છૂટ્યો, દિવ્ય દેહ પામ્યો અને શ્રીહરિના ધામમાં ગયો.

આ તિથિ પ્રભુની અપાર કૃપાની અને પ્રેમથી અપાયેલા પુણ્યની શક્તિની સાક્ષી છે.

બીજી એકાદશીઓની કથામાં જીવ પોતાના માટે વ્રત કરે છે; અપરાની કથાનો નાયક બીજા માટે વ્રત કરે છે. ધૌમ્ય ઋષિને પોતાનું કોઈ પાપ ધોવાનું નહોતું, કંઈ મેળવવાનું નહોતું — છતાં એક દુઃખી જીવ છૂટે એટલા માટે તેમણે ઉપવાસ કર્યો. પુણ્ય ત્યારે જ સૌથી નિર્મળ બને છે જ્યારે આપણે તેને પકડી ન રાખીએ — આ જ આ એકાદશીની મોટી શીખ.

પુષ્ટિમાર્ગના હૃદય સાથે આ વાત કેવી મળતી આવે છે! સેવામાં કશું પોતાના ફળ માટે થતું જ નથી; ભોગ, શૃંગાર, કીર્તન, વ્રત — બધું શ્રીઠાકોરજીના સુખ અને પ્રસન્નતા અર્થે. અપરા એકાદશી એ ભાવે રાખીએ કે 'આ દિવસ, આ ઉપવાસ, આ સ્મરણ — બધું આપનું છે, પ્રભુ; આપને ગમે ત્યાં વાપરજો' — તો વ્રત પોતે જ સમર્પણ બની જાય.

અને કથામાં એક આશ્વાસન પણ છે: ગમે તેવો અંધારો ભૂતકાળ પણ પ્રભુની કૃપાની બહાર નથી. ઝાડમાં પુરાયેલો રાજા પણ ભુલાયો નહોતો. આ દિવસે વીતેલા સ્વજનોને પ્રેમથી સંભારીએ, જૂનાં કર્મ પ્રભુને સોંપી દઈએ અને આખો દિવસ પ્રભુના નામ-સ્મરણથી ભરી દઈએ.