ભાઈ બીજ

કારતક સુદ બીજ એટલે ભાઈ બીજ — યમ દ્વિતીયા — દિવાળીના પર્વ દિવસોની પૂર્ણાહુતિ. કથા દિવ્ય પરિવારનાં બહેન-ભાઈની છે: સૂર્યનારાયણનાં પુત્રી શ્રીયમુનાજીએ પોતાના ભાઈ યમરાજને હેતથી ઘેર નોતર્યા, કપાળે તિલક કર્યું અને પોતાના હાથે જમાડ્યા. બહેનના આ વાત્સલ્યથી પ્રસન્ન થઈ યમરાજે વરદાન આપ્યું: આ દિવસે જે શ્રીયમુનાજીમાં સ્નાન કરે તેને યમલોકનો ભય ન રહે. ત્યારથી બહેન ભાઈને ઘેર બોલાવે, તિલક કરે, જમાડે અને એના દીર્ઘાયુ માટે પ્રાર્થે; ભાઈ ભેટ અને રક્ષાનું વચન આપે.

પુષ્ટિમાર્ગ માટે આ દિવસનું તેજ વિશેષ છે, કેમ કે શ્રીયમુનાજી કોઈ સામાન્ય નદી નથી: એ પ્રભુનાં પ્રિયા છે, પ્રભુની લીલામાં પ્રવેશ કરાવનારાં છે, અને શ્રીમહાપ્રભુજી વલ્લભાચાર્યજીએ શ્રીયમુનાષ્ટકમાં એમનો મહિમા ગાયો છે. વ્રજમાં વૈષ્ણવો આ દિવસે યમુના સ્નાનનો લાભ લે છે, અને હવેલીઓમાં ઠાકોરજીનાં દર્શન કૌટુંબિક હેતના દિવ્ય ભાવથી શોભે છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં ભાઈ બીજ સૌથી પહેલાં તો શ્રીયમુનાજીનો દિવસ છે. શ્રીમહાપ્રભુજીએ ગાયું છે કે યમુનાજી સર્વ સિદ્ધિઓ આપે છે અને જીવના હૃદયમાં શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યેનો પ્રેમ પકવે છે; વૈષ્ણવ રોજ એમને એ માતાના ભાવે વંદન કરે છે જે જીવને પ્રભુના ચરણ સુધી પહોંચાડે છે. આ બીજે પોતાના ભાઈ પ્રત્યેની એમની મમતા આપણા પ્રત્યેની મમતાનું ચિત્ર બની જાય છે: સાક્ષાત્ મૃત્યુના સ્વામી પણ જેમના હેત આગળ કૂણા પડી ગયા, એ યમુનાજી જેનો હાથ ઝાલે એને ભય શાનો? એટલે યમ દ્વિતીયાનું વરદાન પુષ્ટિની દૃષ્ટિએ વંચાય છે — યમભયથી મુક્તિ કેવળ વિધિથી નહિ, પણ પ્રભુના પરિવારના થઈ જવાથી મળે છે.

ઘરની રીતમાં પણ એ જ મીઠાશ છે: બહેનનું તિલક, સાથે બેસીને જમવું, ભાઈની રક્ષા — ઘરનો સહજ પ્રેમ સેવાની ઊંચાઈએ પહોંચે છે, કેમ કે વૈષ્ણવનું ઘર પ્રભુની હવેલી છે અને ઘરનું હેત એમની લીલાનું જ એક રૂપ. આ દિવસે વૈષ્ણવ ભાઈ-બહેનના બંધનનું સન્માન કરે, શ્રીયમુનાષ્ટકના પાઠથી યમુનાજીનું સ્મરણ કરે, અને પ્રાર્થે કે જીવનનો દરેક સંબંધ પ્રભુસ્મરણના તાંતણે ગૂંથાયેલો રહે.