દેવ દિવાળી

કારતક સુદ પૂનમ એટલે દેવ દિવાળી — પવિત્ર કારતક માસના મુગટ સમી પૂર્ણિમા, દિવાળીના પંદર દિવસ પછી. નામ જ કહી દે છે: આ દેવોની દિવાળી છે. પરંપરા કહે છે કે આ પૂનમે દેવતાઓ પોતે દીપોત્સવ ઊજવે છે — ભગવાન શિવે ત્રિપુરાસુર પર મેળવેલા વિજયના સ્મરણમાં, માટે આ દિવસ ત્રિપુરારી પૂનમ પણ કહેવાય છે. કાશીના ઘાટો પર અસંખ્ય દીવડા ઝળહળે છે અને દીપ જળમાં તરતા મુકાય છે; દેશભરમાં સાંજે દીપદાન થાય છે, જેનું આ દિવસે હજારગણું પુણ્ય મનાય છે.

આ પૂનમે પવિત્ર માસ પોતે પણ પૂર્ણ થાય છે: કારતક સ્નાન — વહેલી સ્નાનવિધિ, તુલસીસેવા અને રોજ સાંજના દીપદાનનું મહિનાભરનું વ્રત, જે પ્રભુના પ્રેમમાં સેવાય છે — આજે વિરમે છે, અને તુલસી વિવાહની મોસમ પણ પૂનમ સાથે સંકેલાય છે. વૈષ્ણવ માટે આ દિવસ ફટાકડાનો નહિ, શાંત પરિપૂર્ણતાનો છે: વર્ષનો સૌથી પવિત્ર માસ પૂર્ણ ચંદ્રની સાક્ષીએ પૂરો થાય છે — ઠાકોરજી સમક્ષ દીવો પ્રગટાવીને, અને એમની નિકટ વીતેલા મહિનાની કૃતજ્ઞતા સાથે.

દિવાળી જો આપણા દીવાનો ઉત્સવ છે, તો દેવ દિવાળી એક નમ્ર વાત ધીમેથી કહે છે: દેવો પણ દીવા પ્રગટાવે છે. સ્વર્ગમાં વસનારાઓને પણ ઊજવવાનું, સેવવાનું, નમવાનું મન થાય છે. વૈષ્ણવ માટે આ કોઈ દૂરની કથા નથી, પુષ્ટિમાર્ગનું રોજનું સત્ય છે — પ્રભુ આગળ કોઈ મોટું નથી; દેવ હોય કે જીવ, આનંદ સૌને એમના ચરણમાં જ મળે છે.

કારતક માસે હૃદયને આ જ વાત શીખવી છે. મહિનોભર વહેલા ઊઠવું, તુલસીજીની સેવા, રોજ સાંજે એક નાનકડી જ્યોત — કશું ભવ્ય નહિ, બધું જ પ્રેમભર્યું — અને હવે પૂનમે જાણે ચંદ્ર પોતે આખા મહિનાની ભક્તિનો પરિપૂર્ણ દીવો બનીને ઊગ્યો છે. આજે વૈષ્ણવ જે દીવો પ્રગટાવે એમાં આખું કારતક સમાયું છે.

પ્રકાશની એક કોમળ શીખ પણ છે: દિવાળીના દીવાએ અમાસનું અંધારું ટાળ્યું હતું; દેવ દિવાળીના દીવા તો પૂર્ણ ચંદ્રના અજવાળે બળે છે, જ્યાં કોઈ અંધારું છે જ નહિ — કેમ કે સાચું દીપદાન અંધારા માટે હતું જ નહિ. એ તો પ્રેમ છે, કેવળ એટલા માટે ધરેલો કે પ્રભુ એને યોગ્ય છે. એ ભાવ સાથે વૈષ્ણવ કારતકને વિદાય આપે છે: દીવો પ્રગટેલો, કીર્તન ગવાયેલું, હૈયું ભરેલું.