ગંગા દશેરા

જેઠ સુદ દશમના દિવસે ગંગા દશેરાનો ઉત્સવ આવે છે — ભર ઉનાળાની વચ્ચે, જ્યારે ધરતી જળ માટે તરસે છે ત્યારે. આ દિવસે શ્રીગંગાજી સ્વર્ગમાંથી પૃથ્વી પર પધાર્યાં એ ગંગાવતરણનું સ્મરણ થાય છે. પુરાણોમાં કથા છે કે રાજા ભગીરથે પોતાના પૂર્વજોના ઉદ્ધાર માટે પેઢી-દર-પેઢી કઠોર તપ કર્યું; એમની ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ ગંગાજી ધરતી પર આવવા તૈયાર થયાં, અને એમના પ્રચંડ પ્રવાહને ઝીલવા શ્રીમહાદેવે પોતાની જટામાં એમને ધારણ કર્યાં. 'દશેરા' નામમાં જ એમનું વરદાન છે — દસ પાપોનો નાશ કરનારાં. આ તિથિએ ગંગાસ્નાનથી કાયા, વાણી અને મનના દોષ ધોવાય એવી શ્રદ્ધા છે.

ભારતભરમાં આ દિવસે નદીસ્નાન, ઘાટ પર દીપદાન અને ગંગામૈયાનું પૂજન થાય છે. જેઠનો તાપ ટોચે હોય ત્યારે આવતો આ ઉત્સવ સ્વાભાવિક રીતે જ જળનો ઉત્સવ છે — શીતળ સ્નાન, ફુવારા અને નદીકિનારાની લીલાનો — અને પુષ્ટિમાર્ગની હવેલીઓમાં પણ એ જ ભાવથી એ ઊજવાય છે.

પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ માટે નદીઓ કેવળ તીર્થ નથી, દિવ્ય સ્વરૂપ છે. એમાં સૌથી પહેલાં શ્રીયમુનાજી — શ્રીઠાકોરજીનાં ચતુર્થ પ્રિયા. શ્રીમહાપ્રભુજી શ્રીયમુનાષ્ટકમાં ગાય છે કે શ્રીયમુનાજીના સંગથી તો શ્રીગંગાજીનો મહિમા પણ પૂર્ણ થાય છે, કારણ કે યમુનાજીની કૃપા ભક્તિનું દાન આપે છે. એટલે ગંગા દશેરાના દિવસે હવેલીનો ભાવ જળ તરફ વળે છે — જળ એટલે પ્રભુની લીલાનું આંગણું.

સંપ્રદાયનાં ઘણાં ઘરોમાં આ દિવસે જળવિહાર અને વહાલો નાવ મનોરથ થાય છે: શ્રીઠાકોરજીને નૌકામાં બિરાજમાન કરાય, સામે જળ ભરાય, એમાં કમળ અને નાનાં રમકડાં તરતાં મુકાય, અને સેવકનું હૃદય ગોપી બનીને પ્રભુ સાથે જળક્રીડા માણે. આ બધામાં એક કોમળ શિખામણ છે: જેઠના બળબળતા તાપમાં વૈષ્ણવનો પહેલો વિચાર પ્રભુના સુખનો હોય — ઠંડું જળ, ચંદન, વાળાની સુગંધ. ગંગા દશેરા ઊજવવો એટલે પવિત્ર નદીઓની કૃપાનો આભાર માનવો, અને યાદ રાખવું કે ભક્તને મન દરેક નદી છેવટે એક જ દિશામાં વહે છે — શ્રીકૃષ્ણની લીલા ભણી.