ગણગૌર

ચૈત્ર સુદ ત્રીજ — નૂતન સંવત્સરના આરંભે, હોળી પછી તરત આવતો વસંતનો ઉત્સવ એટલે ગણગૌર. 'ગણ' એટલે શિવજી અને 'ગૌર' એટલે ગૌરી — પાર્વતીજી; સૌભાગ્યદાત્રી ગૌરી માતાનું આ પર્વ છે. હોળીના બીજા દિવસથી લગભગ સોળ દિવસ સુધી કુમારિકાઓ અને સૌભાગ્યવતી સ્ત્રીઓ ઈસર-ગૌરનાં સ્વરૂપોનું પૂજન કરે છે — જવારા, પુષ્પ, ગીત અને સવારી સાથે. કુમારિકાઓ સારા વરની અને પરિણીતાઓ પતિના ક્ષેમકુશળની પ્રાર્થના કરે છે.

રાજસ્થાનનું આ સૌથી લાડકું પર્વ છે, પણ વ્રજ, માળવા અને ગુજરાતના કેટલાક પ્રદેશોમાં પણ ઊજવાય છે. શ્રીજીબાવાની નગરી નાથદ્વારામાં તો ગણગૌરની શોભા ઓર જ હોય — ગૌરીની સવારી હવેલી તરફ જતી ગલીઓમાંથી નીકળે અને આખી નગરી ચૈત્રનાં વસંતગીતથી ગુંજી ઊઠે. શિયાળા પછી જાગતી ધરતીનું આ પર્વ છે: નવાં ધાન્ય, નવાં વસ્ત્ર, હીંચકા અને ગીત — બધું પહેલાં એ માતાને ધરાય જે ઘર-ઘરમાં પ્રેમ અને સંવાદિતાના આશીર્વાદ આપે છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં ધરતીનો કોઈ ઉત્સવ પ્રભુથી જુદો નથી — ઋતુ, ગીત, મેળો બધું પ્રભુની લીલામાં વણાઈ જાય છે. ગણગૌરને વૈષ્ણવ વ્રજની આંખે જુએ છે: ભાગવતજી કહે છે કે વ્રજની કુમારિકાઓએ દેવીનું પૂજન કર્યું ત્યારે હૈયામાં એક જ માગણી હતી — નંદના લાલ શ્રીકૃષ્ણ જ અમારા સ્વામી થાય. ગણગૌરનો પુષ્ટિભાવ આ જ છે: જગતનાં સૌ સૌભાગ્ય તો આવે ને જાય, પણ એક સૌભાગ્ય કદી ખંડિત થતું નથી — પ્રભુ સાથેનો સંબંધ. વૈષ્ણવ ગૌરી માતાને એ અખંડ સૌભાગ્યની દાત્રી રૂપે પણ વંદે છે, કારણ કે ભક્તિ પણ પ્રભુના પ્રિયજનોની કૃપાથી જ મળે છે.

નગરમાં સવારી અને ગીતોની ધૂમ હોય ત્યારે વૈષ્ણવના અંતરમાં એક જ પ્રાર્થના ગુંજે: મારા હૈયાનું વરણ સદા શ્રીનાથજીનું જ રહે, મારું સેવા-સૌભાગ્ય જીવનની દરેક ઋતુમાં અખંડ રહે. બહાર ઉત્સવ, ભીતર ગોપીભાવ — એ જ વૈષ્ણવની ગણગૌર. પર્વના રંગમાં આનંદથી ભળવું અને એની દરેક પ્રાર્થના ચૂપચાપ પ્રભુનાં ચરણ તરફ વાળવી — એ જ આ દિવસની સાચી સેવા.