ગોપાષ્ટમી

કારતક સુદ આઠમ એટલે ગોપાષ્ટમી — અન્નકૂટ પછીના પ્રકાશમય દિવસોમાં આવતો ઉત્સવ. આ એ દિવસ છે જ્યારે શ્રીકૃષ્ણે ગૌચારણ લીલાનો આરંભ કર્યો: અત્યાર સુધી લાલા વાછરડાં ચરાવતા, પણ આ દિવસે નંદબાબાએ એમને મોટા થયેલા જોઈને ગાયો સોંપી. ઉઘાડે પગે, હાથમાં વેણુ, સાથે બલરામજી અને ગ્વાલ સખાઓ — પ્રભુ ધણની પાછળ વ્રજનાં વનમાં ચાલ્યા. શાસ્ત્ર અને કીર્તન બંને એ વાતે હરખાય છે કે વૃક્ષોમાં વેરાયેલી ગાયો પ્રભુના વેણુનાદે કાન માંડીને દોડી આવતી અને પોતાના ગોપાલને ઘેરી વળતી.

ગોપાષ્ટમીએ ગાયોનું પ્રભુની પોતાની ગણીને સન્માન થાય છે: એમને નવડાવાય, રંગ અને આભૂષણથી શણગારાય, હાર પહેરાવાય, પૂજા થાય અને લીલું ઘાસ તથા મીઠાઈ ખવડાવાય. નાથદ્વારામાં શ્રીજીની ગૌશાળાની ગાયો વિશેષ વહાલથી શણગારાય છે — અને એ યોગ્ય જ છે, કારણ કે પરંપરા સંભારે છે કે શ્રીનાથજી ગોવર્ધન પર બિરાજ્યા ત્યારે એમની પહેલી માગણી હતી એક ગાય, અને વ્રજવાસીઓએ ગાયો ધરાવતાં ગૌશાળા રચાઈ. હવેલી સેવામાં આ દિવસ ગૌચારણનાં કીર્તનથી ગુંજે છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં ગાય કદી માત્ર પશુ નથી; એ વ્રજની માતા છે અને પ્રભુની પોતાની વહાલી છે. પ્રભુનાં સૌથી મીઠાં નામ — ગોપાલ, ગોવિંદ — ગાયોમાંથી જ બન્યાં છે; અને નાથદ્વારામાં બિરાજતું એમનું સ્વરૂપ ગોવર્ધનધારીનું છે — એ ગિરિરાજ ઊંચકનારનું, જે એમણે વ્રજની ગાયો અને ગોપજનોને ઉગારવા ધર્યો હતો. પરંપરા કહે છે કે ગોપાષ્ટમી અન્નકૂટ પછીનો જ ઉત્સવ છે, અને પૂરેપૂરો વ્રજલીલાનો ઉત્સવ છે: એમાં કંઈ મહેલ કે સત્તાનું નથી — બધું ધૂળનું, ઘાસનું, વનની કેડીઓનું અને વેણુનું છે.

એનો ભાવ બેવડું વાત્સલ્ય છે: ગાયોનો પોતાના ગોપાલ માટેનો પ્રેમ — સાંજે ધણ સાથે એ પાછા ફરે ત્યાં સુધી બેચેન — અને પ્રભુની એમના માટેની કોમળતા, દરેકને નામ દઈને બોલાવવાની. વૈષ્ણવ માટે શીખ વ્રજની સાદગીની છે: પ્રભુની સેવા એટલે પ્રભુને જે વહાલું છે એનું જતન પણ. ગૌસેવા એ ગોપાલની જ સેવા છે — અને જે કોઈ પ્રભુના નામે કોઈ પણ કોમળ, નિરાધાર જીવનું જતન કરે છે, એ તે દિવસે વ્રજની વનકેડીએ જ ચાલે છે.