હોળી પ્રદીપન

ફાગણ સુદ પૂનમની સાંજે, પૂર્ણિમાનો ચંદ્ર ઊગતાં, હોળી પ્રગટાવાય છે — હોળી પ્રદીપન. જ્વાળાઓ પાછળની કથા ભક્તિની સૌથી જૂની કથાઓમાંની એક છે: દૈત્યરાજ હિરણ્યકશિપુથી સહન ન થયું કે એનો પોતાનો પુત્ર પ્રહ્લાદ શ્રીહરિને પ્રેમ કરે છે. એની બહેન હોળિકાને અગ્નિથી ન બળવાનું વરદાન હતું; એ બાળકને ખોળામાં લઈને ચિતામાં બેઠી. અગ્નિએ વરદાન અને વરદાનધારી બંનેને ભસ્મ કર્યાં; પ્રહ્લાદ અક્ષત બહાર આવ્યો — હજુયે નામ ગાતો.

વ્રજમાં આ રાત મહિનાની તૈયારીની પરાકાષ્ઠા છે. મહા સુદ પૂનમે ડાંડા રોપણ વખતે રોપાયેલો ડાંડો — જે પ્રહ્લાદનું પ્રતીક મનાય છે — ઊભો રહ્યો, અને એની આસપાસ લાકડાં, ઝાંખરાં અને છાણાંનો ઢગ હોળિકારૂપે એકઠો થતો ગયો. હવે અગ્નિ પ્રગટે છે; પરિવારો પ્રદક્ષિણા કરે છે, નવું ધાન્ય અને શ્રીફળ અર્પે છે, અને ધાણી-ચણા વહેંચાય છે. બીજી સવાર ઊગે છે ધુળેટી બનીને — જ્યારે રંગ સર્વત્ર છવાઈ જાય છે.

હોળી પ્રદીપન એ ભક્તિ-પરંપરાનું અભયનું મહાપર્વ છે: જે જીવ પ્રભુને શરણે છે, એને અગ્નિ પણ બાળી શકતો નથી. પ્રહ્લાદ પાસે ન સેના હતી, ન દલીલ — હતી ફક્ત નિષ્ઠા, અડગ ભરોસો — અને એટલું પૂરતું હતું. પુષ્ટિમાર્ગનો તો આ જ પ્રાણ છે: સાધનનું બળ નહિ, પણ શરણ; પુરુષાર્થ જે ન કરી શકે તે કૃપા કરે છે. હોળીની ઝાળ સામે ઊભેલો દરેક વૈષ્ણવ એ વચનનું પુનઃદર્શન કરે છે.

આ અગ્નિ ઋતુને પણ શુદ્ધ કરે છે. એમાં વર્ષનાં સૂકાં લાકડાં હોમાય છે — અને ભાવથી આપણો પોતાનો કચરો પણ: અભિમાન, ઈર્ષ્યા, હૃદયની આસપાસ સૂકાં ઝાંખરાંની જેમ જમા થયેલા નાના-નાના ક્રોધ. બળ્યા પછી જે બચે તે રંગને લાયક — એટલે જ અગ્નિ પછી રંગ આવે છે, અને બીજી જ સવારે ધુળેટી ઊગે છે. હવેલી પરંપરામાં આ રાત હોળી-ઋતુની લાંબી કમાનની વચ્ચે બિરાજે છે — કીર્તનોમાં પ્રહ્લાદની નિષ્ઠા અને ફાગણનો આનંદ સાથે ગુંજે છે: બહાર જ્યોત પ્રગટે, ને ભીતર પ્રેમ.