કામદા એકાદશી

ચૈત્ર સુદ અગિયારસ — શ્રીરામનવમીના બે દિવસ પછી — આવે છે કામદા એકાદશી, ચૈત્રથી શરૂ થતા સંવત્સરની પહેલી એકાદશી. નામનો અર્થ: મનોકામના પૂરનારી.

વશિષ્ઠ ઋષિએ રાજા દિલીપને અને શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહેલી આ કથા એક પ્રેમકથા છે. પુંડરીક રાજાની રત્નપુર નગરીમાં ગંધર્વ લલિત અને એની પત્ની લલિતા રહેતાં — એકબીજા વિના ઘડીય ન ચાલે એવાં. એક દિવસ રાજસભામાં ગાતાં ગાતાં લલિતનું ચિત્ત પ્રિયતમા ભણી સરી ગયું; સૂર ડગ્યો, ગાન તૂટ્યું, અને કર્કોટક નાગે રાજાને ચાડી ખાધી. રોષે ભરાયેલા રાજાના શાપે લલિતને ભયાનક રાક્ષસનો દેહ મળ્યો. પણ લલિતાએ સાથ ન છોડ્યો: પતિ જે બની ગયો હતો એ ભયંકર જીવની પાછળ પાછળ એ વનેવન ભટકી, ત્યાં શૃંગી ઋષિએ એને કામદા એકાદશીનું વ્રત બતાવ્યું. લલિતાએ પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી વ્રત કરી એનું આખું ફળ પતિને અર્પણ કર્યું — અને એ જ ક્ષણે શાપ ઓગળ્યો, લલિતનું સુંદર સ્વરૂપ પાછું આવ્યું, અને બંને સાથે ઊંચે ગયાં. આ છે કામદા: જેનું પુણ્ય પ્રેમથી અર્પણ થાય તો બીજાને છોડાવે એવી એકાદશી.

કામદા એકાદશી વ્રતનું સૌથી સુંદર રહસ્ય શીખવે છે: એનું ફળ આપી દેવું. લલિતાએ વ્રત તો પૂરેપૂરું પાળ્યું, પણ પોતાના માટે કશું ન રાખ્યું — પુણ્યનો કણેકણ પતિના હાથમાં મૂકી દીધો, અને એ જ આત્મવિસ્મરણે વ્રતને અજેય બનાવ્યું. ભક્તિ અહીં પુણ્યનું અંગત ખાતું નથી; જેને ચાહીએ તેની ભણી વહેતી નદી છે.

સંવત્સરની પહેલી એકાદશી તરીકે આ દિવસ એક શાંત પ્રશ્ન પણ પૂછે છે: નવું વર્ષ ઊઘડે છે ત્યારે આપણી સાચી ઇચ્છા શી છે? 'કામદા' ધર્મ્ય કામનાઓ પૂરવાનું વચન આપે છે, અને વૈષ્ણવ સાચી કામનાઓ લઈને આવે એમાં કશું ખોટું નથી — આરોગ્ય, ઘરની શાંતિ, માથેથી ઊતરતો ભાર. પણ પુષ્ટિમાર્ગનો ભાવ ઇચ્છાને હળવેથી ફેરવી નાખે છે: માગણી નહિ પણ નિવેદન રૂપે ધરાયેલી ઇચ્છા પોતે જ શુદ્ધ થતી જાય છે, ત્યાં સુધી કે સૌથી ઊંડી કામના પ્રભુ પોતે બની જાય — સેવા, સ્મરણ અને કીર્તનથી ભરેલું વર્ષ, પ્રભુની સમીપતા. ઉપવાસ અને શ્રીનાથજીના સ્મરણ સાથે આમ રખાયેલું આ વ્રત જે જગાડે છે તે જ આપે છે: જેની ઇચ્છાઓ ઘેર પહોંચી ગઈ છે એવું હૃદય.