કમલા એકાદશી (અધિક માસ)

લગભગ દર ત્રીજા વર્ષે ચંદ્રપંચાંગમાં એક વધારાનો માસ ઉમેરાય છે — અધિક માસ. શ્રીકૃષ્ણે એ માસને પોતાનો કરી લીધો અને પોતાનું જ નામ આપ્યું: પુરુષોત્તમ માસ. એવા વર્ષે બે વધારાની એકાદશીઓ આવે છે, અને પંચાંગ બંનેને 'કમલા' નામે ઓળખાવે છે. અધિક માસની સુદ અગિયારસ તે પદ્મિની એકાદશી અને વદ અગિયારસ તે પરમા એકાદશી. આમ એ વર્ષે ચોવીસને બદલે છવ્વીસ એકાદશીનો દુર્લભ લાભ મળે છે.

પદ્મિનીની કથા: રાણી પદ્મિની અને રાજા કૃતવીર્યને ઘણી તપસ્યા છતાં સંતાન નહોતું. સતી અનસૂયાએ રહસ્ય બતાવ્યું — પુરુષોત્તમ માસની એકાદશી, જે શ્રીવિષ્ણુને અત્યંત પ્રિય છે. રાજદંપતીએ પૂર્ણ શ્રદ્ધાથી વ્રત રાખ્યું અને પ્રતાપી પુત્રનું વરદાન પામ્યાં.

પરમાની કથા: કાંપિલ્ય નગરમાં સુમેધા નામે દરિદ્ર બ્રાહ્મણ પોતાની પતિવ્રતા પત્ની પવિત્રા સાથે રહેતો; કોઈ ઉપાયે ગરીબી ટળતી નહોતી. કૌંડિન્ય ઋષિએ તેમને પરમા એકાદશીનું વ્રત બતાવ્યું; વ્રતના પ્રભાવે દરિદ્રતા ટળી અને અંતે તેઓ પ્રભુના ધામને પામ્યાં. પુરાણો આ બંને વ્રતોનું ફળ મોટા યજ્ઞોથી પણ અધિક કહે છે.

આ માસમાં એક બહુ મીઠો ભાવ છુપાયેલો છે. 'વધારાનો' માસ સૌને નકામો લાગતો — એનું કોઈ પર્વ નહિ, કોઈ માન નહિ. એ માસે શ્રીહરિનું શરણ લીધું, અને પ્રભુએ એને પોતાનું સર્વોચ્ચ નામ આપ્યું — પુરુષોત્તમ — અને કહ્યું કે આ માસમાં મારા માટે જે કંઈ થશે તેનું ફળ અનેકગણું થશે. જગત જેને 'અધિક' — વધારાનું — ગણે, તેને પ્રભુ શ્રેષ્ઠ બનાવી દે છે. દરેક પુષ્ટિજીવ આ માસમાં પોતાની જ વાર્તા જોઈ શકે: આપણી કિંમત આપણાં કર્મથી નહિ, પ્રભુના અંગીકારથી છે.

એટલે આ બે કમલા એકાદશીઓ વર્ષ પર બોજ નથી, વર્ષને મળેલી ભેટ છે — પ્રભુના સાવ પોતાના બે વધારાના દિવસ. પુષ્ટિમાર્ગમાં પુરુષોત્તમ માસ વિશેષ સેવા-સ્મરણ-કીર્તનનો સમય મનાય છે, અને આ એકાદશીઓ એનાં રત્ન છે. બે કથાઓ માનવ-ઝંખનાના બે છેડા આવરી લે છે: પદ્મિની — જેને કંઈક પામવાની ઝંખના છે તેને માટે; પરમા — જે અભાવથી પીડાય છે તેને માટે. અને બંનેનો ઉકેલ એક જ: વધુ મથવામાં નહિ, પણ ઝંખના જ પ્રભુના હાથમાં સોંપી દેવામાં.

કૃતજ્ઞતાના ભાવે વ્રત રાખીએ — ઉપવાસ, કીર્તન અને સેવાનો એક વધારાનો દિવસ એ તો પ્રભુએ આપેલી નિકટતાની વધારાની પ્રસાદી!