મોક્ષદા એકાદશી

મોક્ષદા એકાદશી માગશર સુદ અગિયારસે આવે છે, અને તેનો મહિમા બેવડો છે. એક તો વ્રત પોતે: 'મોક્ષદા' એટલે મોક્ષ આપનારી. અને બીજું — આ જ તિથિ ગીતા જયંતીની છે: કુરુક્ષેત્રની રણભૂમિ પર, બે સેનાઓની વચ્ચે, શ્રીકૃષ્ણે અર્જુનને શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા સંભળાવી તે દિવસ. પ્રભુએ પોતે ગીતામાં આ માસનું ગૌરવ કર્યું છે: 'માસોમાં હું માગશર છું.'

કથા: ચંપકનગરના ધર્મી રાજા વૈખાનસને સ્વપ્નમાં પોતાના પિતા નરકમાં દુઃખ ભોગવતા દેખાયા. વ્યાકુળ રાજા પર્વત મુનિ પાસે પહોંચ્યા. મુનિએ ધ્યાનમાં કારણ જોયું — પિતાના પૂર્વજન્મનું એક પાપ — અને ઉપાય બતાવ્યો: રાજા સહકુટુંબ મોક્ષદા એકાદશીનું વ્રત કરે અને પુણ્ય પિતાને અર્પણ કરે. રાજાએ તેમ કર્યું, અને પુણ્ય અર્પણ થતાં જ આકાશમાંથી પુષ્પવૃષ્ટિ થઈ; પિતા પુત્રને આશીર્વાદ આપતા ઊર્ધ્વગતિ પામ્યા.

શ્રાદ્ધ પક્ષની ઇન્દિરા એકાદશીની જેમ મોક્ષદાનું પુણ્ય પણ બીજાને — પિતૃઓને પણ — અર્પણ થઈ શકે છે, અને આ વ્રત મુક્તિનાં દ્વાર ખોલનારું મનાય છે.

જે દિવસે ગીતા પ્રગટી તે દિવસે ઉપવાસ રાખવો એટલે પ્રભુની પોતાની વાણીની પડખે બેસીને વ્રત કરવું. ઘણા વૈષ્ણવો મોક્ષદાનો દિવસ ગીતાપાઠ કે શ્રવણમાં ગાળે છે — અને ઉપવાસ દિવસને એની શાંતિ આપે છે: હળવું શરીર, ઠરેલું ચિત્ત, અને એ સારથિનાં વચન જેમણે અર્જુનનો રથ હાંક્યો — અને આપણો પણ હાંકે છે.

ગીતાનું છેલ્લું વચન જ એનું હૃદય છે: 'સર્વધર્માન્ પરિત્યજ્ય મામેકં શરણં વ્રજ' — બધું છોડીને એક મારે શરણે આવ. પુષ્ટિમાર્ગી વૈષ્ણવ આ સાંભળતાં જ ઓળખી જાય — આ તો આપણો જ ભાવ છે: 'શ્રીકૃષ્ણઃ શરણં મમ'. શરણાગતિ અહીં અનેક ઉપદેશોમાંનો એક નથી; આખો માર્ગ જ એ છે.

અને એટલે મોક્ષદાનો પુષ્ટિભાવ નિરાળો છે: મોક્ષ આપનારું વ્રત એ લોકો રાખે છે જે મોક્ષ માગતા જ નથી. શ્રીમહાપ્રભુજીના માર્ગમાં પ્રભુની સેવા મુક્તિથીયે ઊંચી ગણાઈ છે — જેને શ્રીનાથજીનાં ચરણ મળ્યાં તેને બીજી કઈ મુક્તિ જોઈએ? વ્રત રાખો, ગીતા વાંચો, પુણ્ય પિતૃઓને અર્પણ કરો — અને માગો માત્ર સેવા, સ્મરણ અને પ્રભુનું સામીપ્ય.