નાગ પાંચમ

નાગ પાંચમ શ્રાવણ સુદ પાંચમે આવે છે. આખા ભારતમાં આ સર્પોના સન્માનનો દિવસ છે, ને કૃષ્ણભક્તો માટે એક ખાસ સ્મરણ ધરાવે છે: બાળ કૃષ્ણે યમુનામાં કાલિય નાગને વશ કર્યો, એની ફેણો પર નાચ્યા, ને છેવટે કાલિયને શાંતિથી જવા દીધો — ઝેરનો નાશ નહીં, પણ કોમળતાથી એને વશ કરવાની લીલા.

નાથદ્વારામાં પરંપરા આ દિવસને શ્રીનાથજીની પોતાની શોધ સાથે જોડે છે: કહેવાય છે કે એક નાગ પાંચમે ગોવર્ધન પર્વત પર ખોવાયેલી ગાય શોધતા એક વ્રજવાસીએ ધરતીમાંથી પ્રગટ થયેલો એક ઊંચકાયેલો હાથ જોયો ને બીજાઓને બોલાવીને બતાવ્યો — એ જ હાથ, જેને ગોવર્ધન ઊંચકનાર હાથ મનાય છે. વ્રજવાસીઓએ વધુ ખોદવાનું ટાળ્યું, એમ માનીને કે પ્રભુ ઇચ્છશે ત્યારે જ સ્વરૂપ પ્રગટ થશે, ને ત્યારથી દર નાગ પાંચમે ત્યાં મેળો ભરાવા લાગ્યો. વર્ષો પછી, એ જ સ્થળે, શ્રીનાથજીનું પૂર્ણ સ્વરૂપ મળ્યું, જે વાત સંપ્રદાય આજેય કહે છે.

પુષ્ટિમાર્ગ માટે ખાસ કરીને નાગ પાંચમ શ્રીનાથજીના પ્રાગટ્યના મૂળ સાથે જોડાયેલી છે, જે એને સામાન્ય નાગ પંચમી કરતાં ઘણી વધુ અંગત બનાવે છે. જ્યાં પહેલી વાર હાથ દેખાયો એ સ્થળે ઊભા રહીને ખોદવાને બદલે ધીરજ પસંદ કરવી એ પોતે જ એક પાઠ છે: પ્રભુ ત્યારે જ દેખાય છે જ્યારે પ્રભુ ઇચ્છે, બળજબરીથી શોધ્યે નહીં — એ જ ભાવ આખા સંપ્રદાયની કૃપા વિશેની સમજમાં વહે છે.

કાલિય લીલા પોતાનો સૂર ઉમેરે છે: ઝેર પણ, કૃષ્ણની હાજરી સામે, નાશ પામતું નથી એટલું જ નહીં, વશ થઈને દયાથી વિદાય લે છે — વૈષ્ણવ માટે પોતાના માર્ગમાં આવતી કોઈ પણ મુશ્કેલીને કેમ મળવું એની એક નાની, ઉપયોગી યાદ.