નંદ મહોત્સવ

જન્માષ્ટમીની બીજી સવારે — શ્રાવણ વદ નોમે — ગોકુળમાં જન્મના સમાચાર ફેલાય છે અને નંદબાબાનું આંગણું આનંદથી ફાટફાટ થાય છે: આ જ નંદ મહોત્સવ. કથામાં નંદબાબા ગાયો અને ભેટોનું દાન કરે છે, વ્રજવાસીઓ વધાઈ લઈને ઊમટે છે, દહીં-દૂધ-હળદર એવાં ઊડે છે કે આખું આંગણું પીળું થઈ જાય, અને આખું વ્રજ નાચી ઊઠે છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં આ આખા વર્ષનો સૌથી ઉલ્લાસભર્યો દિવસ ગણાય. હવેલીઓમાં શ્રીઠાકોરજી નવજાત લાલા રૂપે પલનામાં બિરાજે છે; નંદબાબા અને યશોદાજી ઉત્સવમાં સાથે હોય, યશોદાજી પારણા પાસે; સેવકો અને મુખિયાજી વ્રજવાસીના ભાવમાં આવી જાય; વધાઈનાં પદ મન મૂકીને ગવાય; અને રમકડાં, ફળ, સિક્કા, વાસણ વૈષ્ણવો પર લુટાવાય — ન્યોછાવર થાય. નાથદ્વારાનો નંદ મહોત્સવ પ્રસિદ્ધ છે: સાચા ગોકુળની રીતે દહીંની છોળો ઊડે અને આખું મંદિર વ્રજનું આંગણું બની જાય. જન્માષ્ટમી જો મધરાત છે — શાંત અને અચરજભરી — તો નંદ મહોત્સવ સવાર છે: ઘોંઘાટભરી, ઊભરાતી, ખડખડાટ હસતી.

નંદ મહોત્સવ એટલા માટે છે કે આટલો મોટો આનંદ સાચવી રખાય જ નહીં. જન્માષ્ટમી જન્મ છે; નંદ મહોત્સવ જન્મની વધામણી છે — કારાગારની રાતનું રહસ્ય આખા ગામનો ઉત્સવ બની જાય એ ક્ષણ. પુષ્ટિમાર્ગને એ એટલો વહાલો છે કારણ કે માર્ગનું હૃદય જ વ્રજભાવ છે: દૂરથી પૂજા નહીં પણ પોતાપણું — નંદબાબાના આંગણે વગર નોતરે ઘૂસી જતા પડોશી હોવું, કારણ કે પોતાનાંમાં નોતરાં ન હોય. આ દિવસે દરેક વૈષ્ણવ વ્રજવાસી છે.

ઊડતું દહીં એ આનંદનો ઊભરો છે જે વ્યવસ્થામાં માતો નથી; યશોદાજીને ગવાતી વધાઈ આપણી પોતાની વધામણી છે — જાણે જન્મ પડોશમાં જ થયો હોય — કારણ કે ભાવથી તો થયો જ છે. અને લુટાવવામાં દિવસનો મૂંગો બોધ છે: વ્રજમાં આનંદ સંઘરાતો નથી, વેરાય છે. નંદબાબાએ આપ્યું; સૌએ ઝીલ્યું; કોઈએ ગણ્યું નહીં. નંદ મહોત્સવ ઊજવવો એટલે એ જ જીવી જોવું — એક આખો દિવસ હૃદયને ઉદાર, ઘોંઘાટિયું અને નિખાલસ થવા દેવું — અને સમજવું કે આ પણ સેવા જ છે: પ્રભુ સૌથી વધુ ત્યારે રીઝે છે જ્યારે એમનાં જન એમનામાં રીઝે છે.