નૃસિંહ જયંતી

વૈશાખ સુદ ચૌદશ એટલે નૃસિંહ જયંતી — નૃસિંહ ચૌદશ. વિષ્ણુ ભગવાનના ચોથા અવતાર, અડધા નર અને અડધા સિંહ સ્વરૂપ ભગવાન નૃસિંહજી આ દિવસે સંધ્યા સમયે થાંભલો ફાડીને પ્રગટ્યા — પોતાના પાંચ વર્ષના ભક્ત પ્રહ્લાદની રક્ષા કાજે. હિરણ્યકશિપુને વરદાન હતું કે તેને નર મારી ન શકે, ન પશુ; ન દિવસે મરે, ન રાત્રે; ન ઘરમાં, ન બહાર; ન કોઈ શસ્ત્રથી; ન ધરતી પર, ન આકાશમાં.

છતાં જ્યારે તેણે પુત્રની હાંસી ઉડાવી — 'તારો હરિ શું આ થાંભલામાં છે?' — ત્યારે પ્રહ્લાદે નિઃશંક કહ્યું: 'હા, છે જ.' પ્રભુએ એ વિશ્વાસ અક્ષરશઃ સાચો પાડ્યો: નૃસિંહ રૂપે — ન નર, ન પશુ — સંધ્યાટાણે જે ન દિવસ છે ન રાત, ઉંબરા પર જે ન ઘર છે ન બહાર, પોતાના ખોળામાં લઈને, નખથી અસુરનો અંત કર્યો — અને બીજી જ ક્ષણે કોમળ બનીને બાળકને છાતીસરસો ચાંપ્યો. પ્રાગટ્ય સંધ્યાનું છે, માટે જયંતીનો ઉત્સવ પણ સાંજની એ જ ઘડીએ ઊજવાય છે.

નૃસિંહ ચૌદશ એ શ્રી મહાપ્રભુજીએ પુષ્ટિમાર્ગની સેવાપ્રણાલિકામાં સ્થાપેલાં ચાર જયંતી વ્રતમાંનું એક છે — જન્માષ્ટમી, રામ નવમી અને વામન દ્વાદશીની સાથે — કારણ કે આ દિવસોમાં પ્રભુએ પોતે પુષ્ટિલીલા કરી છે. વૈષ્ણવો દિવસભર વ્રત રાખે છે અને હવેલીમાં પંચામૃત સ્નાન તથા જન્મોત્સવ સાંજે — પ્રાગટ્યની ઘડીએ — ઊજવાય છે. શૃંગારમાં પણ સ્વરૂપનો ભાવ ઊતરે છે: હવેલી પરંપરામાં ઠાકોરજીને વાઘનખ અને વ્યાઘ્રમુખી કડાંનો શૃંગાર ધરાય છે, અને સાથે ગ્રીષ્મની શીતળ સેવા — ચંદન, હળવાં વસ્ત્ર, શીતળ સામગ્રી — ચાલુ રહે છે.

આ દિવસનું હાર્દ છે ભક્તવત્સલતા: પ્રભુ પોતાના ભક્ત માટે ન તોળે છે, ન વિચારે છે, ન વાર લગાડે છે. બાળકની સરળ શ્રદ્ધા કહે કે 'પ્રભુ અહીં છે', તો પથ્થરના થાંભલામાં પણ પ્રભુ છે જ. પ્રહ્લાદજી દૈવી જીવનો આદર્શ છે — ચારે બાજુ વિરોધ છતાં ન દલીલ, ન ભય, કેવળ સ્મરણ. શ્રીનાથજીનો આશ્રય લીધો છે એ વૈષ્ણવ માટે આ જયંતી દર વર્ષે એક જ વાત તાજી કરે છે: જે જીવ પ્રભુનો થયો, તેને પ્રભુ કોઈ સંજોગમાં છોડતા નથી.