નિર્જલા ભીમ એકાદશી

જેઠ સુદ અગિયારસ એટલે નિર્જળા એકાદશી — વર્ષના આકરામાં આકરા તાપના દિવસોમાં આવતી, સૌ એકાદશીઓમાં શિરમોર. 'નિર્જળા' એટલે જળ વિનાની: આ એક જ એવું વ્રત છે જેમાં અન્ન તો શું, ફળાહાર અને પાણી સુધ્ધાંનો ત્યાગ થાય છે — એકાદશીના સૂર્યોદયથી બારસના સૂર્યોદય સુધી.

કથા ભીમસેનની છે. પાંડવો અને દ્રૌપદી દરેક એકાદશીનું વ્રત રાખતાં, પણ ભીમ — જેની ભૂખ તેના બળ જેટલી જ પ્રસિદ્ધ હતી — તેમનાથી ભૂખ્યા રહેવાતું નહિ. તેમણે શ્રીવેદવ્યાસજી પાસે નિખાલસ કબૂલાત કરી: 'મારાથી ઉપવાસ થતો નથી; શું હું એકાદશીના ફળથી વંચિત રહીશ?' વ્યાસજીએ પ્રેમથી માર્ગ બતાવ્યો: વર્ષમાં એક જ એકાદશી — જેઠ સુદ અગિયારસ — પાણી પણ લીધા વિના રાખો, તો ચોવીસેય એકાદશીનું ફળ એમાં સમાઈ જશે. ભીમે એ વ્રત રાખ્યું, એટલે જ આ એકાદશી 'ભીમસેની' કે 'પાંડવ એકાદશી' તરીકે વહાલથી ઓળખાય છે.

શાસ્ત્રો કહે છે: આખા વર્ષનાં વ્રતોનું પુણ્ય આ એક દિવસના સંપૂર્ણ સમર્પણમાં તોળાય છે.

જેઠ મહિનામાં પાણી એ જ જીવન છે; એક દિવસ એનો પણ ત્યાગ કરવો એ શરીર આપી શકે એટલું ઊંચામાં ઊંચું અર્પણ છે. આ વ્રત એટલે જ સૌથી મોટું મનાય છે — પ્રભુને આપણી તરસ ગમે છે માટે નહિ, પણ કશું જ પાછું ન રાખનારો પ્રેમ પ્રભુને ગમે છે માટે.

પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ માટે તો આ ઋતુ જ વ્રતને મીઠો ભાવ આપે છે. ગ્રીષ્મના આ દિવસોમાં સેવાનો સઘળો ભાવ પ્રભુને શીતળતા આપવાનો હોય છે — હળવાં વસ્ત્ર, ચંદન, જળનો શીતળ ભાવ. પોતે પાણી વિના રહીને પણ 'મારા શ્રીઠાકોરજીને ટાઢક મળે' એવી ઝંખના રાખવી — એ આ વ્રતનું સૌથી સુંદર સ્વરૂપ છે: 'પહેલું આપનું સુખ, પ્રભુ; મારું પછી.' આખો દિવસ લાગતી તરસ પણ પ્રભુના સ્મરણની માળા બની જાય છે.

અને ભીમની કથામાં કૃપાનો સંદેશ છે: પ્રભુ આપણી શક્તિ બહારનું કદી માગતા નથી. ભીમે નબળાઈ નિખાલસપણે કબૂલી તો માર્ગ મળ્યો. માટે નિર્જળા વ્રત તબિયત અને શક્તિ સંભાળીને જ રાખીએ; વૃદ્ધ, બીમાર અને બાળકો સ્મરણ-કીર્તનથી ભાવપૂર્વક વ્રત પાળે તો તે પણ પ્રભુને એટલું જ વહાલું છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં વ્રતનું માપ કઠોરતા નથી, ભાવ છે.