પશાંકુશા એકાદશી

પાપાંકુશા એકાદશી આસો સુદ અગિયારસે આવે — વિજયાદશમીના બીજા જ દિવસે, અને શરદ પૂનમ હવે નજીકમાં જ હોય. આ દિવસે પ્રભુના પદ્મનાભ સ્વરૂપની આરાધના થાય છે — જેમના નાભિકમળમાંથી સૃષ્ટિ પ્રગટે છે.

નામમાં જ આખો બોધ છે. અંકુશ એટલે મહાવત હાથીને વશ કરવા વાપરે તે સાધન. શાસ્ત્રો કહે છે: પાપ હાથી જેવું છે — વિશાળ, હઠીલું, વાળ્યું ન વળે. આ એકાદશી તે હાથીને વશ કરનારો અંકુશ છે. કથા શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહી: વિંધ્યાચળમાં ક્રોધન નામે પારધી રહેતો — આખું જીવન હિંસા અને પાપમાં વીતેલું. અંતકાળ નજીક આવ્યો ત્યારે યમલોકના ભયથી ધ્રૂજતો તે એક દયાળુ ઋષિ પાસે પહોંચ્યો. ઋષિએ ઉપદેશ નહિ, એક તિથિ આપી: શ્રદ્ધાથી પાપાંકુશા એકાદશીનું વ્રત કર. ક્રોધને ઉપવાસ કર્યો, પ્રભુનું સ્મરણ કર્યું — અને જન્મભરનાં પાપ ઓગળી ગયાં; તેને સદ્ગતિ મળી. શાસ્ત્રો આ વ્રતનું પુણ્ય સેંકડો યજ્ઞો બરાબર ગણે છે, અને કહે છે કે વ્રત કરનારની પાસે યમદૂત આવી શકતા નથી.

દશેરા પછી તરત આ એકાદશી આવે એ સંજોગ નથી, સંકેત છે. વિજયાદશમીએ બહારના અધર્મ પર વિજયનો ઉત્સવ કર્યો; બીજા જ દિવસે આ વ્રત યુદ્ધને અંદર વાળે છે — પોતાની ઇન્દ્રિયો સામેનું, વધુ કઠણ યુદ્ધ. અને રીત કેવી વૈષ્ણવી! પાપ સામે બાથ ભીડવાની નહિ — હૃદયને એટલું ભરી દેવાનું કે પાપને જગ્યા જ ન રહે. જે ચિત્તમાં શ્રીનાથજી બિરાજે ત્યાં નીચે ખેંચનારને સ્થાન ક્યાં? ખરો અંકુશ એ જ — સ્મરણ.

માટે વ્રત પાપના ભયથી નહિ, પ્રભુના પ્રેમથી રાખવું: દિવસભર કીર્તન, સેવા, ઠાકોરજીની સન્નિધિમાં શાંત બેસવું. ક્રોધનની કથા વચન આપે છે કે કોઈ એટલું દૂર નથી ગયું કે પાછું ન ફરી શકે — શ્રદ્ધાથી રાખેલી એક તિથિ આખા જીવતરને તારી ગઈ. અને શરદ પૂનમ થોડા જ દિવસ દૂર છે — આ વ્રત હૃદયનું પાત્ર માંજી રાખે છે, જેથી રાસની એ પૂનમ ઊગે ત્યારે એનું અમૃત ઝીલી શકાય.