પાપમોચની એકાદશી

હોળીના રંગ ઊતરે એ પખવાડિયે — ફાગણ વદ અગિયારસે (ઉત્તર ભારતની ગણતરીએ ચૈત્ર કૃષ્ણ પક્ષ) — આવે છે પાપમોચની એકાદશી. નામમાં જ આખો મહિમા: 'પાપ' અને 'મોચની' — પાપમાંથી છોડાવનારી.

ભવિષ્યોત્તરપુરાણની આ કથા લોમશ ઋષિએ કહી અને શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવી. રમણીય ચૈત્રરથ વનમાં ચ્યવન ઋષિના પુત્ર યુવાન મેધાવી ઊંડા તપમાં બેઠા હતા. એ તપ તોડવા મંજુઘોષા નામની અપ્સરા મોકલાઈ; એની વીણા અને એના રૂપે કામ કર્યું, અને ઋષિ માટે વર્ષો એક સાંજની જેમ વીતી ગયાં. આખરે જ્યારે ભાન આવ્યું ત્યારે ક્રોધમાં એમણે અપ્સરાને પિશાચિની થવાનો શાપ આપ્યો — અને પછી પોતાના પતનનો ભાર પણ એટલો જ અનુભવ્યો. પિતાની આજ્ઞાએ બંનેએ આ એકાદશીનું વ્રત કર્યું: મંજુઘોષા ભયંકર દેહમાંથી છૂટી ફરી તેજસ્વી થઈ, અને મેધાવીનાં તપ અને શાંતિ પાછાં મળ્યાં. ઉપવાસ, પૂજન અને સાચા હૃદયના સ્મરણ સાથે રખાયેલું આ વ્રત વર્ષોથી ઊંચકેલાં પાપ અને એને વળગેલો પસ્તાવો પણ ધોઈ નાખે છે — એવો એનો મહિમા છે.

પાપમોચની એકાદશી એટલા માટે છે કે પડવું સૌને આવે છે — તપોવનમાં બેઠેલા ઋષિનેય — અને પડવું એ વાર્તાનો અંત નથી. એનું સ્થાન પણ કેવું ડહાપણભર્યું: ઉત્સવ પૂરો થાય, રંગ ઊતરે, હૃદય શાંત પડે — ત્યારે હૃદયને ધોવાનો દિવસ આવે. પુષ્ટિમાર્ગમાં આ શુદ્ધિ આત્મદંડથી નહિ, કૃપાથી સમજાય છે: વૈષ્ણવ અપરાધનો ભાર ઊંચકીને ફરતો નથી, પ્રભુનાં ચરણોમાં મૂકી દે છે — જેમ બાળક તૂટેલી વસ્તુ માને બતાવવા લાવે, કંઈ છુપાવ્યા વિના, કંઈ રાખ્યા વિના.

આ દિવસ ઉપવાસ, શ્રીનાથજીના સ્મરણ અને પ્રામાણિક આત્મનિરીક્ષણમાં જાય: જે ખોટું થયું તે નિરાશા વિના સ્વીકારવું, શરત વિના માગવું. અને જુઓ, કથા કેટલી કાળજીથી બંનેને છોડાવે છે — લલચાયેલાનેય અને લલચાવનારનેય — શીખવવા કે જેમ આપણે છુટકારો માગીએ છીએ તેમ બીજાને પણ આપણા ક્રોધમાંથી છોડી દઈએ. ફળ છે સૌથી હળવી લાગણી — ચોખ્ખું થયેલું અંતઃકરણ — અને ચૈત્રના નવા અજવાળા માટે તાજું હૃદય.