પરિવર્તનની દાન એકાદશી

ભાદરવા સુદ અગિયારસ એટલે પરિવર્તિની એકાદશી — ચાતુર્માસની બરાબર વચ્ચેની અગિયારસ. ક્ષીરસાગરમાં શેષશય્યા પર યોગનિદ્રામાં પોઢેલા પ્રભુ આ તિથિએ પડખું ફેરવે છે — એ પરિવર્તન પરથી નામ પડ્યું; એને પાર્શ્વ એકાદશી પણ કહે છે. વળી આ વામન એકાદશી છે: બલિરાજાના આંગણે ત્રણ ડગલાંમાં ત્રિલોક માપનારા શ્રીવામનજીનું સ્મરણ આ દિવસે થાય છે, અને બીજે જ દિવસે — ભાદરવા સુદ બારસે — વામન જયંતી આવે છે.

ગુજરાત-રાજસ્થાનમાં આ દિવસ જળઝીલણી અગિયારસ તરીકે વહાલો છે. પરંપરા સંભારે છે કે આ તિથિએ શ્રીકૃષ્ણે ગોપ-ગોપીઓ સાથે યમુનાજીમાં નૌકાવિહાર કર્યો હતો. તેથી ઠાકોરજીને વાજતે-ગાજતે નદી, સરોવર કે કુંડે પધરાવી, શણગારેલી નાવમાં બિરાજમાન કરી જળ પર ઝુલાવવામાં આવે છે — ચોમાસે છલકાતાં જળ પોતે જ ઉત્સવ બની જાય છે. પુષ્ટિમાર્ગની હવેલી પરંપરામાં આ પ્રિય મનોરથ છે: શ્રીઠાકોરજીને જળવિહાર કરાવાય છે, નાવમાં બિરાજેલા પ્રભુ સમક્ષ યમુનાજીની લીલાનાં કીર્તન ગવાય છે. પ્રભુના આ નાવ-ઉત્સવનાં દર્શનનું ફળ મોટું કહ્યું છે.

પોઢેલા પ્રભુ પડખું ફેરવે એ વાત વૈષ્ણવ મલકાઈને વાંચે છે: આરામમાંય પ્રભુ સ્થિર નથી — અને ફરે છે ત્યારે ભક્ત ભણી જ ફરે છે. ચાતુર્માસના મધ્યબિંદુએ આવતી આ અગિયારસ આપણા પોતાના પરિવર્તનનું ટાણું છે: દેવપોઢીએ લીધેલો નિયમ તપાસવો, ઢીલો પડ્યો હોય તો ફરી કસવો, અધૂરું વ્રત આખા હૈયે કરવું. વામનજીનું સ્મરણ બોધ ઊંડો કરે છે — ત્રણ ડગલાંમાં બ્રહ્માંડ માપનારને મોટપ નથી જોઈતી; બલિ પાસે માગ્યું એમ સમર્પિત હૈયાની નાનકડી જગ્યા જોઈએ છે.

જળઝીલણીનો ભાવ તો શુદ્ધ પુષ્ટિમાર્ગીય મીઠાશ છે: પ્રભુને દૂરથી પૂજવાના નહિ, લાડકા બાળકની જેમ જળે રમાડવા લઈ જવાના. ચોમાસાનાં ભરપૂર જળ પર નાવમાં ઝૂલતા ઠાકોરજીને નીરખતાં વૈષ્ણવના હૈયે મૂક પ્રાર્થના ઊઠે છે: મારું જીવન પણ ઊંડાં જળ પરની નાવ છે, હલેસું આપના હાથમાં છે. ગમે તે ફરે, ગમે તેટલું ડોલે — જે નાવમાં પ્રભુ બિરાજે તે ડૂબે નહિ. શાસ્ત્રો આ ઉત્સવનાં દર્શન-સ્મરણનું ફળ મોક્ષ કહે છે; પુષ્ટિનું હૈયું ઓછું માગી વધુ પામે છે — પ્રભુની લીલાનો આનંદ, એ જ એનું ફળ.