પૂનમ

પૂનમ એટલે સુદ પક્ષની છેલ્લી તિથિ — જ્યારે ચંદ્ર સૂર્યની બરાબર સામે પૂર્ણ સ્વરૂપે ઊભો હોય છે અને રાત્રિ સૌથી ઉજાસવાળી બને છે. અમાવસ્યાની જેમ આ પણ મહિને એક વાર આવે છે, અને પંચાંગમાં એને સાદા ચંદ્ર-સીમાચિહ્ન તરીકે નોંધવામાં આવે છે — જોકે કેટલીક ખરેખર મોટી પુષ્ટિમાર્ગીય અને હિંદુ ઉજવણીઓ પૂનમના દિવસે જ આવે છે, જેમ કે ગુરુ પૂર્ણિમા, શરદ પૂર્ણિમા, હોળીનો દોલોત્સવ — અને એ દિવસોની પોતાની અલગ નોંધ છે જ્યારે એમની પોતાની વાર્તા હોય. પંચાંગમાં કોઈ બીજું નામ વગરની સાદી "પૂનમ" એટલે બસ એટલું જ: ચંદ્ર પોતાની પૂર્ણતાએ, બીજું કંઈ વિશેષ દાવો કર્યા વગર.

કોઈ કોઈ મહિનાની પોતાની નામવાળી પૂનમ પણ હોય છે, જેમ કે ચૈત્રી પૂનમ — ચૈત્ર મહિનાની પૂનમ, જે વસંતના મહિનાને પૂરો કરીને વૈશાખની શરૂઆત કરે છે.

પૂનમ છે એટલું જાણવું જ વૈષ્ણવ માટે ઉપયોગી છે: એ પખવાડિયાનું કુદરતી શિખર છે, જે રાત્રે બે અઠવાડિયાથી બંધાતું આવેલું બધું એકસાથે દેખાય છે. નામ વગરની પૂનમને કોઈ ખાસ વ્રત જોડાયેલું નથી, પણ ઘણા વૈષ્ણવો પૂનમની રાત્રે વધુ ઊંડું દર્શન કરે છે, લાંબી કીર્તન બેઠક રાખે છે, અથવા બસ થોડી વાર ઉજાસ તરફ જોઈ રહે છે.

ઊંડો ભાવ શોધવો હોય તો એ અમાવસ્યાની બરાબર સામેની બાજુ છે: પૂર્ણતા પણ કાયમી નથી. આજે પૂર્ણ દેખાતો ચંદ્ર કાલથી ઘટવા લાગશે — બરાબર જેમ અમાવસ્યાએ અદૃશ્ય થયેલો ચંદ્ર બીજા જ દિવસથી વધવા લાગ્યો હતો. પૂનમની ઉજાસ ભરેલી રાત્રે અને અમાવસ્યાની અંધારી રાત્રે — બંનેમાં એકસરખી સ્થિર સેવા રાખવી, એકને બીજા કરતાં વધુ "સાચી" ગણ્યા વગર, એ જ પુષ્ટિમાર્ગ ખરેખર વૈષ્ણવ પાસેથી માગે છે.