પ્રબોધિની એકાદશી

પ્રબોધિની — દેવઊઠી — એકાદશી કારતક સુદ અગિયારસે આવે છે, અને વૈષ્ણવ વર્ષનાં મોટાં દ્વારોમાંનું એક છે. અષાઢ સુદ અગિયારસે (દેવશયની) પ્રભુ યોગનિદ્રામાં પોઢ્યા હતા; આજે જાગે છે — 'પ્રબોધ' એટલે જ જાગરણ. તેની સાથે ચાતુર્માસના ચાર માસ પૂર્ણ થાય છે.

આ દિવસ તુલસીવિવાહથી અભિન્ન છે: આજથી કારતકી પૂનમ સુધી મંદિરોમાં અને ઘરોમાં તુલસીજીનો પ્રભુ સાથે વિવાહ ઊજવાય છે. તુલસીજી — પ્રભુને અતિ પ્રિય, જેમના પત્ર વિના કોઈ સામગ્રી પૂર્ણ ન ગણાય — તેમને ઘરની દીકરીની જેમ, ગીતો અને મંગળ વાજતે-ગાજતે પ્રભુને પરણાવાય છે. અને દેવ જાગ્યા એટલે સર્વ શુભ કાર્યોનાં દ્વાર ખૂલે: આજથી લગ્નસરા શરૂ થાય, વિવાહ, ગૃહપ્રવેશ, નવાં મંગળ કાર્યો ફરી મંડાય.

અન્નકૂટ પછી થોડા જ દિવસે, કારતકના પવિત્રતમ ગાળામાં આવતી આ એકાદશી વર્ષની સૌથી મહત્ત્વની એકાદશીઓમાં ગણાય છે — જ્યારે ભક્તો કીર્તન-સ્તુતિથી પ્રભુને વહાલથી જગાડે છે: જાગો પ્રભુ, ભક્તો સામે જુઓ.

ચાતુર્માસ એટલે ચાર માસના નિયમ — કંઈક છોડ્યું હોય, કંઈક સેવા વધારી હોય, કથા-કીર્તનમાં બેઠા હોઈએ, ચોમાસાના મહિના અંતરમાં વાળ્યા હોય. પ્રબોધિની એ સંયમનું મધુર સમાપન છે: ચાર માસ જે જળવાયું તે આજે પ્રભુના ચરણોમાં ધરી દેવાનું.

પણ આખા બ્રહ્માંડના ધણી ક્યાં કદી પોઢે છે? દેવઊઠીનો ઊંડો અર્થ એ છે કે જગાડવાના તો આપણે જ છીએ. પ્રભુને જગાડવાનાં કીર્તન ગાઈએ ત્યારે ખરી પ્રાર્થના એ હોય કે અમારા હૃદયનો ભાવ જાગે — સેવા ટેવ મટીને જીવતી બને, સ્મરણ ફરી ભીનું બને. પુષ્ટિમાર્ગમાં તો આખો ચાતુર્માસ ઉત્સવોની માળા છે — હિંડોળા, જન્માષ્ટમી, દશેરા, દિવાળી, અન્નકૂટ — અને પ્રબોધિની એ માળાને તુલસીવિવાહની મીઠાશથી પૂરી કરે છે. તુલસીજીનો વિવાહ આત્મનિવેદનનો ભાવ શીખવે છે: કંઈ પણ પાછું રાખ્યા વિના, પૂરેપૂરા પ્રભુના થઈ જવું.

આજથી શુભ કાર્યો ફરી શરૂ થાય. વૈષ્ણવ દરેક શરૂઆત એક જ રીતે કરે — હોઠે પ્રભુનું નામ અને હૈયે પ્રભુનું સ્મરણ રાખીને.