પુષ્ટિ સાંજી

પુષ્ટિ સાંજી એટલે વ્રજની સંધ્યાની કળાનું પખવાડિયું. ભાદરવા સુદ પૂનમ પછી, ભાદરવા વદના પંદર દિવસ — પિતૃપક્ષ — સર્વપિતૃ અમાસ સુધી આ ઉત્સવ ચાલે છે. 'સાંજી' નામ 'સાંજ' પરથી આવ્યું છે: વ્રજમાં ગોપીજનો સાંજ પડે ભેગાં થઈને ફૂલ અને પાંખડીઓની સુંદર રચનાઓ સજાવતાં, શ્રીકૃષ્ણ પોતાના થાય એવી મનોકામનાથી વ્રત રાખતાં — અને આટલા પ્રેમથી રચાયેલી વસ્તુથી દૂર ન રહી શકનારા પ્રભુ સાંજી નિહાળવા પધારતા.

પુષ્ટિમાર્ગની હવેલીઓમાં આ લીલા રોજ જીવંત થાય છે: પખવાડિયા દરમિયાન ઠાકોરજી સમક્ષ રોજ સાંજે નવી સાંજી સજાવાય છે — ફૂલની સાંજીમાં શ્રી સ્વામિનીજીનો ભાવ, કેળનાં પાનની સાંજીમાં શ્રી ચંદ્રાવલીજીનો ભાવ — અને પછી ભોગ, આરતી અને કીર્તન થાય છે. નાથદ્વારામાં કમલ ચોકમાં ચોર્યાસી કોસના વ્રજની — એનાં વન, કુંડ અને લીલાસ્થળોની — ભવ્ય સાંજી રચાય છે, જેનાં દર્શન પંદરેય દિવસ સંધ્યા આરતીએ ખૂલે છે.

લૌકિક પંચાંગમાં પિતૃપક્ષ એટલે વિરામ — ન લગ્ન, ન નવાં મુહૂર્ત. પુષ્ટિમાર્ગ એ જ પખવાડિયાને પ્રભુ માટે રચાયેલા સૌંદર્યથી ભરી દે છે. સાંજીની આ જ મૂંગી શીખ છે: સેવા અટકે એવી કોઈ ઋતુ નથી, અને એવી કોઈ સાંજ નથી જે પ્રભુની સાંજ ન બની શકે. ભાવ ગોપીજનોનો જ છે: પોતાના હાથે, રોજ નવેસરથી, કંઈક સુંદર રચવું — એટલા જ કારણે કે પ્રભુ આવીને જોશે અને રીઝશે. કશું સાચવી રખાતું નથી; કાલની સાંજી કાલે નવી રચાશે — કારણ કે પ્રેમ પોતાની ભેટોનો સંગ્રહ નથી કરતો.

સાંજી વૈષ્ણવને ઘર બેઠાં વ્રજમાં વસાવે છે: પાંખડીએ પાંખડીએ ઠાકોરજી સમક્ષ વ્રજનાં કુંડ, કુંજ અને લીલાસ્થળ આકાર લે છે, અને હૈયું ભાવનાથી ચોર્યાસી કોસની પરિક્રમા કરી લે છે. સાંજીનાં દર્શન સામે બેસવું એટલે એ શીખવું કે સેવા કળા બની શકે છે — અને ધરાયેલી કળા સેવા બની જાય છે.