રથ યાત્રા

અષાઢ સુદ બીજના દિવસે, ચોમાસાનાં વાદળ ઘેરાતાં હોય ત્યારે, રથયાત્રાનો ઉત્સવ આવે છે. એનું મહાધામ છે પુરી: શ્રીજગન્નાથજી પોતાના મોટા ભાઈ બલભદ્રજી અને બહેન સુભદ્રાજી સાથે નવા બનેલા વિરાટ કાષ્ઠરથમાં બિરાજી શ્રીમંદિરથી ગુંડિચા મંદિર પધારે છે, અને હજારો હાથ દોરડાં ખેંચીને પ્રભુને નગરમાં ફેરવે છે. પરંપરા એને પ્રભુની વાર્ષિક યાત્રા તરીકે સંભારે છે — પોતાના જનો વચ્ચે નીકળવું, ઉદ્યાનમંદિરે પધારવું, અને ભાવથી તો બાળપણના વૃંદાવન ભણી પાછા ફરવું.

સ્નાન યાત્રાના મહાસ્નાન પછી પખવાડિયું પ્રભુ અદૃશ્ય વિશ્રામમાં રહ્યા હોય છે; રથયાત્રા એટલે નવા શણગારે ઝળહળતા પ્રભુનું ખુલ્લી શેરીમાં પ્રગટ થવું — જ્યાં કોઈ પણ, ગમે તે જાતિ, દેશ કે સ્થિતિનું, ઊભાં ઊભાં દર્શન પામી શકે. શ્રીચૈતન્ય મહાપ્રભુ આ રથ આગળ નાચ્યા-ગાયા હતા, અને ત્યારથી દરેક સંપ્રદાયના વૈષ્ણવોને આ ઉત્સવ વહાલો છે. ભારતભરનાં કૃષ્ણમંદિરોમાં અને આજે તો દુનિયાભરનાં નગરોમાં આ રથોત્સવ ગુંજે છે.

રથયાત્રાનો ભાવ છે — ચાલતી કૃપા. પ્રભુ આપણી રાહ નથી જોતા કે આપણે એમના સુધી પહોંચીએ; એ પોતે આપણને શોધવા બહાર નીકળે છે. મંદિરને ઉંબરો હોય, શેરીને નહીં. આ દિવસે ભગવાન ગર્ભગૃહ છોડે છે જેથી જે ક્યારેય અંદર ન આવી શકે — વૃદ્ધ, પરદેશી, વાટે જનાર — તે જ્યાં ઊભા હોય ત્યાં દર્શન પામે. પુષ્ટિમાર્ગીય હૃદયને આમાં પુષ્ટિની જ સુગંધ આવે છે — વગર માગ્યે, વગર યોગ્યતાએ વરસતી કૃપા; કારણ કે શ્રીમહાપ્રભુજીએ શીખવ્યું છે કે પ્રભુ જીવને એની લાયકાતથી નહીં, કેવળ પ્રેમથી અંગીકાર કરે છે.

અને દોરડાંની મીઠાશ તો જુઓ: બ્રહ્માંડના સ્વામી ખેંચાવા દે છે — પણ ફક્ત પ્રેમથી. રથને કોઈ યંત્ર નથી ચલાવતું; ભક્તો સાથે મળીને ખેંચે ત્યારે જ એ ચાલે છે — સત્સંગનો આ પણ એક મૂંગો પાઠ છે. અને ભાવથી આ યાત્રા શ્રીકૃષ્ણનું વ્રજ ભણી, બાળપણના સાથીઓના સરળ પ્રેમ ભણી પાછા ફરવું છે — જે પ્રેમને પુષ્ટિમાર્ગ સર્વોચ્ચ ગણે છે. વૈષ્ણવ પ્રાર્થે છે: મારું હૃદય રથ બને, પ્રભુ એમાં બિરાજે, અને મારા હાથનું દોરડું કદી ઢીલું ન પડે.