ષટતિલા એકાદશી

પોષ મહિનાની વદ અગિયારસ (ઉત્તર ભારતની ગણતરીએ માઘ કૃષ્ણ પક્ષ) એટલે ષટતિલા એકાદશી — કડકડતી ટાઢના દિવસોમાં આવતું વ્રત. નામમાં જ એનો મર્મ: 'ષટ્' એટલે છ અને 'તિલ' એટલે તલ. આ દિવસે તલનો છ પ્રકારે ઉપયોગ થાય — સ્નાનના જળમાં તલ, શરીરે તલનું ઉબટન, તલથી તર્પણ, હોમમાં તલ, ભોજનમાં તલ અને સૌથી વિશેષ તલનું દાન.

પુલસ્ત્ય ઋષિએ દાલ્ભ્ય ઋષિને કહેલી અને શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવેલી કથા હૃદયને સ્પર્શે એવી છે: એક ધનવાન, શ્રદ્ધાળુ સ્ત્રી બધાં વ્રત કરે, સોનું-વસ્ત્ર દાનમાં આપે, પણ કદી કોઈને અન્ન ન આપે. એક દિવસ સ્વયં પ્રભુ ભિક્ષુક રૂપે એને આંગણે આવ્યા, ને એમની ઝોળીમાં પડ્યો માટીનો પિંડ. પરલોકમાં એ સ્ત્રીને મહેલ મળ્યો — સુંદર, પણ સાવ ખાલી. ત્યારે એને ષટતિલા એકાદશીનું વ્રત અને તલ-અન્નનું દાન બતાવવામાં આવ્યું; વ્રત કરતાં ઘર ભરાઈ ગયું. પ્રભુના નામે જે અપાય એ જ ખરેખર આપણું રહે — એ આ કથાનો સાર.

ષટતિલા એકાદશી શીખવે છે કે જે ભક્તિ દાન રૂપે વહેતી નથી તે અધૂરી રહે છે. કથાની સ્ત્રીમાં શ્રદ્ધા હતી, નિયમ હતો — ખૂટતો હતો ફક્ત ખુલ્લો હાથ; અને ખૂટ્યું તે પણ અન્ન, સૌથી સાદું દાન. વર્ષના સૌથી ટાઢા પખવાડિયે આવતું આ વ્રત કહે છે: જેમ પ્રભુ આપણને હૂંફ આપે છે તેમ આપણે બીજાને હૂંફ આપીએ. તલ પોતે શિયાળામાં બળ અને હૂંફ આપનારું અન્ન છે — એટલે જ આ દિવસે તલનો આટલો મહિમા.

વૈષ્ણવ આ દિવસે ઉપવાસ રાખે, આખો દિવસ શ્રીનાથજીનું સ્મરણ કરે, અને વ્રતને અન્નદાનનું રૂપ આપે — વૈષ્ણવોની, ભૂખ્યાંની, આંગણે આવેલા કોઈની પણ સંભાળ; ઉપકારના ભાવે નહિ, પણ સર્વ જીવમાં વસતા પ્રભુની સેવાના ભાવે. શાસ્ત્રો કહે છે કે છ પ્રકારે તલનો ઉપયોગ જન્મોનાં પાપ હરે છે અને દાન કરનારને ઘેર કદી ખોટ આવતી નથી; પણ ખરું ફળ તો એ કે હૃદયને લેતાં આવડે એટલી સહજતાથી આપતાં આવડી જાય — એ જ કૃપામાર્ગનો સ્વભાવ.