શ્રીનાથજી પાટોત્સવ

'પાટ' એટલે ઠાકોરજીને સિંહાસન પર બિરાજમાન કરવા. શ્રીજીબાવા નાથદ્વારાની હવેલીમાં જે ધન્ય દિવસે પાટ પર બિરાજ્યા તે દિવસની વર્ષગાંઠ એટલે શ્રીનાથજી પાટોત્સવ. સંવત ૧૭૨૬માં ઔરંગઝેબના ઉપદ્રવને કારણે શ્રી ગોવર્ધનનાથજીનું સ્વરૂપ વ્રજ છોડીને પધાર્યું. અઢી વર્ષથી વધુ ચાલેલી એ યાત્રા આગ્રા થઈને રાજસ્થાનની ધરતી પર મેવાડ પહોંચી, ત્યાં સિંહાડ ગામે પ્રભુના રથનું પૈડું ધરતીમાં ખૂંપી ગયું અને આગળ ન જ ચાલ્યું. વૈષ્ણવો સમજી ગયા — આ કોઈ વિઘ્ન નથી, આ તો પ્રભુની પોતાની ઇચ્છા છે કે અહીં જ બિરાજવું.

મેવાડના મહારાણા રાજસિંહના આશ્રયે હવેલી બંધાઈ અને સંવત ૧૭૨૮ (ઈ.સ. ૧૬૭૨)માં શ્રીજીબાવા પાટ પર બિરાજ્યા. તિથિ ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે મહા વદ સાતમ (ઉત્તર ભારતીય ગણતરીએ ફાગણ કૃષ્ણ સપ્તમી) — શિયાળાના અંતે, હોળીનાં થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં. તે દિવસથી એ ગામ 'નાથદ્વારા' — પ્રભુનું દ્વાર — કહેવાયું, અને દર વર્ષે આ તિથિએ હવેલીમાં પાટોત્સવની ધામધૂમ હોય છે.

વૈષ્ણવના હૃદયમાં નાથદ્વારા મંદિર નથી — શ્રીજીબાવાનું ઘર છે, અને પાટોત્સવ એ ઘરની વધાઈનો દિવસ છે. સિંહાડમાં ખૂંપેલું પૈડું જ આ ઉત્સવનો ભાવ છે: પ્રભુ સ્વતંત્ર છે, કોઈના બાંધ્યા બંધાતા નથી; એમણે પોતે જ ભક્તોની વચ્ચે રહેવાનું પસંદ કર્યું. અને શ્રીનાથજી વ્રજ છોડી ગયા એવું વૈષ્ણવ કદી માનતો નથી — જ્યાં શ્રીજીબાવા બિરાજે ત્યાં જ વ્રજ, ત્યાં જ ગિરિરાજ. એટલે પાટોત્સવના દિવસે હવેલીમાં વિશેષ શૃંગાર થાય, અન્નકૂટ-છપ્પનભોગના મનોરથ થાય, વધાઈનાં કીર્તન ગવાય અને દેશ-વિદેશથી વૈષ્ણવો 'પોતાના ઘરે' દર્શને ઊમટે.

જે ભક્તોએ કઠિન કાળમાં પણ સેવા અખંડ રાખી તેમના પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાનો પણ આ દિવસ છે. અને દરેક વૈષ્ણવ માટે એક મીઠો પ્રશ્ન પણ ખરો: પ્રભુએ મેવાડમાં પાટ સ્વીકાર્યો, પણ મારા હૃદયના સિંહાસને મેં એમને પધરાવ્યા છે ખરા? રોજની સેવામાં પહેલા પાટોત્સવ જેવો જ ઉમળકો રહે — એ જ આ ઉત્સવની સાચી ઉજવણી.