તુલસી વિવાહ

પ્રબોધિની એકાદશી — દેવઊઠી અગિયારસ, કારતક સુદ અગિયારસ — પછીના દિવસોમાં, પ્રાયઃ બારસે અને પૂનમ સુધીમાં, તુલસી વિવાહ ઊજવાય છે: પ્રભુને અતિ વહાલાં તુલસીજીનાં શાલિગ્રામ સ્વરૂપ સાથે — અને પુષ્ટિમાર્ગમાં તો સાક્ષાત્ શ્રીઠાકોરજી સાથે — લગ્ન. પ્રાચીન કથા વૃંદાની છે, જેમની અનન્ય ભક્તિએ પ્રભુને એવા બાંધ્યા કે એમણે એમને સદાને માટે તુલસીરૂપે અંગીકાર કર્યાં — એ પાન, જેના વિના પ્રભુને ધરાવેલી કોઈ સામગ્રી પૂર્ણ ગણાતી નથી. આ વિવાહ સાથે જ દેશભરમાં લગ્નસરાની મોસમ ખૂલે છે.

પુષ્ટિમાર્ગની હવેલીઓમાં આ ઉત્સવ ખૂબ મીઠાશથી સેવાય છે: શેરડીનો માંડવો રચાય, ઠાકોરજી વરરાજાના ભાવે શણગારાય, શૃંગારમાં સેહરો પણ ધરાવાય, અને વિવાહનાં કીર્તન તથા બધાઈઓ ગવાય. ભાવ વ્રજ સુધી પહોંચે છે, જ્યાં પ્રભુએ શ્રીસ્વામિનીજી સાથે વિવાહની લીલા કરી હતી; હવેલી એ જ આનંદ ફરી જીવે છે. અને તુલસીજી તો વૈષ્ણવના આખા જીવનમાં વણાયેલાં છે — બ્રહ્મસંબંધ તુલસીપત્રથી અપાય છે અને તુલસીની કંઠી દરેક વૈષ્ણવના કંઠે બિરાજે છે.

તુલસીજી એટલે જીવ શું બની શકે એનું જીવતું ચિત્ર. એમણે કશું જ પોતાનું રાખ્યું નથી — મૂળ, પાન અને સુગંધ, બધું જ પ્રભુ માટે — અને એટલે જ પ્રભુ એમનાથી બંધાયા: તુલસીપત્ર વિના કોઈ ભોગ પૂરો નહિ. એમનો વિવાહ એ કંઈ અનેક લગ્નોમાંનું એક લગ્ન નથી; એ તો જીવની પોતાની જ કથા છે, મોટા સાદે કહેવાયેલી. પુષ્ટિમાર્ગમાં જીવ સંપૂર્ણપણે પ્રભુનો છે, અને તુલસી હાથમાં લઈને અપાતો બ્રહ્મસંબંધ એ જ સંબંધની વિધિવત્ સ્થાપના છે — જાણે આત્માની સગાઈ.

હવેલીમાં તુલસી વિવાહ ઊજવાય ત્યારે દરેક વૈષ્ણવ પોતાનો જ સૌથી ઊંડો સંબંધ ઊજવાતો જુએ છે: પ્રભુ વાજતે-ગાજતે, સૌની સાક્ષીએ, પૂર્ણપણે પોતાના થયેલા જીવનો અંગીકાર કરે છે. કંઠે રહેલી તુલસીની કંઠી એ બંધનની રોજની યાદ છે — લગ્નના મંગળ આભૂષણની જેમ ધારણ થયેલી, કદી ન ઊતરનારી. અને આ વિવાહથી લગ્નસરા ખૂલે છે એટલે પછીના ઘર-ઘરના માંગલિક પ્રસંગોને પણ આશીર્વાદ મળે છે: પ્રભુના વિવાહ પછી જ જગતના વિવાહ. વૈષ્ણવ આ દિવસ બધાઈ અને મંગળ ગીતોથી ઊજવે છે, અને હૈયે એક જ પ્રાર્થના રાખે છે — આ જીવ પણ તુલસીજીની જેમ પૂરેપૂરો પ્રભુનો થઈ શકે.