ઉત્પત્તિ એકાદશી

ઉત્પત્તિ (ઉત્પન્ના) એકાદશી ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે કારતક વદ અગિયારસે આવે છે — અને આ તો ખુદ એકાદશીનો પ્રાગટ્ય દિવસ છે; નામનો અર્થ જ છે 'ઉત્પન્ન થયેલી, પ્રગટેલી'.

કથા સતયુગ સુધી પહોંચે છે. મુર નામના દૈત્યે દેવોને હરાવી ઇન્દ્રનું આસન છીનવ્યું હતું. શ્રીવિષ્ણુએ તેની સાથે લાંબું યુદ્ધ કર્યું અને પછી બદરિકાશ્રમની ગુફામાં વિશ્રામ માટે પધાર્યા. પોઢેલા પ્રભુ પર ઘા કરવા મુર ચૂપચાપ પહોંચ્યો — તે જ ક્ષણે પ્રભુના અંગમાંથી એક તેજસ્વી દેવી પ્રગટ્યાં, દૈત્ય સાથે લડ્યાં અને તેનો વધ કર્યો. પ્રસન્ન થયેલા પ્રભુએ આશીર્વાદ આપ્યા: 'તું અગિયારસની તિથિએ પ્રગટી, માટે એકાદશી કહેવાઈશ; સર્વ તિથિઓમાં તું મને પ્રિય રહીશ, પાપોનો નાશ કરનારી થઈશ; અને જે તારા દિવસે વ્રત અને ભક્તિથી મારું સ્મરણ કરશે તેને મારો પ્રેમ અને મારું ધામ મળશે.'

એટલે વર્ષની બધી એકાદશીઓનું મૂળ આ એક દિવસમાં છે. પરંપરા કહે છે: જેને એકાદશીનું વ્રત શરૂ કરવું હોય તે ઉત્પત્તિ એકાદશીથી શરૂ કરે.

ઉત્પત્તિ એકાદશી વ્રતની આખી સમજ જ ફેરવી નાખે છે — અને કેવી સુંદર રીતે! આપણને લાગે કે ઉપવાસ એ આપણો પુરુષાર્થ છે, પ્રભુને ધરેલી આપણી તપસ્યા. કથા કહે છે: ના. એકાદશી આપણે પ્રભુ માટે નથી બનાવી — એ તો પ્રભુમાંથી પ્રગટી છે, પ્રભુની જ શક્તિ છે, અને આપણને ભેટ રૂપે મળી છે. આ વાત પુષ્ટિમાર્ગના હૃદયની બહુ નજીક છે: અહીં તો સાધન પણ પ્રભુના અનુગ્રહની જ દેન ગણાય. પુષ્ટિ એટલે જ કૃપા — અને અહીં તો વ્રત પોતે જ કૃપાનું સ્વરૂપ છે.

માટે આ દિવસનો ભાવ છે કૃતજ્ઞતા. મહિનામાં બે વાર પ્રભુએ કાયમનું આમંત્રણ મૂકી રાખ્યું છે: એક આખી તિથિ, જ્યારે સંસારની પકડ ઢીલી પડે અને આખો દિવસ પ્રભુ સાથે ગાળી શકાય — શ્રીનાથજીની સેવામાં, કીર્તનમાં, સ્મરણમાં. ઉત્પત્તિને દિવસે વૈષ્ણવ એ આમંત્રણ બદલ જ પ્રભુનો આભાર માને. શાસ્ત્રો ભક્તિ અને મુક્તિ બંનેનું ફળ કહે છે; ભક્તની માગણી સાદી છે — વર્ષની એકે એકાદશી પ્રેમ વિનાની ન જાય.