વામન જયંતી

ભાદરવા સુદ બારસ એટલે વામન જયંતી — વામન દ્વાદશી. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ ઋષિ કશ્યપ અને અદિતિને ત્યાં વામનજી રૂપે — નાનકડા બ્રહ્મચારી રૂપે — પ્રગટ્યા. કથા હૈયે વસી જાય એવી છે: દાનવીર રાજા બલિએ ત્રણે લોક જીતી લીધા હતા. એના મહાયજ્ઞમાં એક તેજસ્વી બટુક બ્રહ્મચારી પધાર્યા અને માગ્યાં માત્ર ત્રણ ડગલાં ધરતી. બલિ હસ્યો — આટલું નાનું દાન! — અને સંકલ્પ કર્યો. ત્યાં તો વામનજી વિરાટ ત્રિવિક્રમ થયા: એક ડગલે પૃથ્વી માપી, બીજે ડગલે આકાશ. ત્રીજા ડગલા માટે બલિએ નમીને પોતાનું મસ્તક ધર્યું. એ પૂર્ણ સમર્પણથી પ્રસન્ન થઈને પ્રભુએ બલિને રાજ્ય આપ્યું અને ભક્તના પ્રેમે બંધાઈને એના દ્વારે દ્વારપાળ થઈને ઊભા રહ્યા.

પુષ્ટિમાર્ગમાં આ ઉત્સવ જન્માષ્ટમી, રામનવમી અને નૃસિંહ જયંતીની જેમ વ્રતપૂર્વક ઊજવાતી અવતાર-જયંતીઓમાંનો એક છે. હવેલી સેવામાં આ દિવસે રાજભોગ પછી શ્રી શાલિગ્રામજીને પંચામૃત સ્નાન થાય છે અને ઠાકોરજીને કેસરી વસ્ત્ર તથા વિશેષ શણગાર ધરાય છે.

વામન લીલા એટલે પુષ્ટિમાર્ગનું પોતાનું સત્ય, કથારૂપે: પ્રભુ બધું સ્વીકારે છે — પોતાને આપી દેવા માટે. બલિએ ધરતી આપી, રાજ્ય આપ્યું, છેવટે પોતાનું મસ્તક ધર્યું — અને બદલામાં એને ખોટ નહિ, ખુદ પ્રભુ મળ્યા, એના દ્વારના રખેવાળ બનીને. આનું નામ આત્મનિવેદન — અને એ જ બ્રહ્મસંબંધનો પ્રાણ છે: વૈષ્ણવ તન, મન, ધન શ્રીકૃષ્ણને સમર્પે છે, અને જેમની પાસે ત્રણે લોક છે એ પ્રભુ પ્રેમે બંધાઈને એ જીવના પોતાના થઈ જાય છે.

આ લીલામાં બીજી પણ એક મીઠાશ છે: ત્રણે લોકના સ્વામીએ નાનકડું વામન સ્વરૂપ ધર્યું — જેમ સેવામાં પ્રભુ નાનકડા સ્વરૂપે વૈષ્ણવના ઘરમાં બિરાજે છે અને આપણા હાથનો ભોગ અંગીકાર કરે છે. આ જયંતીએ એટલું સ્મરણ કરીએ: પ્રભુને ધરેલું કશું કદી એળે જતું નથી, અને સૌથી નાનું બારણું — નમ્ર હૃદય — એ જ પ્રભુને પ્રવેશવું સૌથી વહાલું છે.