વસંત પંચમી

વસંત પંચમી મહા સુદ પાંચમે આવે છે અને ઋતુઓના રાજા વસંતનું સ્વાગત કરે છે. વ્યાપક હિંદુ પરંપરામાં આ દિવસ વિદ્યા અને સંગીતની દેવી સરસ્વતીનો છે — બાળકોને પહેલા અક્ષર ઘૂંટાવવાનું મુહૂર્ત. પણ વ્રજમાં અને પુષ્ટિમાર્ગમાં આ દિવસની પોતાની જ છડી પોકારાય છે: શ્રીકૃષ્ણની લીલાભૂમિમાં વસંત આવી પહોંચી છે, અને એની સાથે શરૂ થાય છે રંગનો લાંબો ઉત્સવ.

આ દિવસથી હવેલીનો રંગ બદલાય છે. શ્રીઠાકોરજીનો શણગાર વસંતના હળવા, ઊજળા ભાવમાં થાય છે; વર્ષની પહેલી અબીલ-ગુલાલ અંગીકાર થાય છે — અને હવે એ રોજેરોજ વધતી જશે; નવી ઋતુની કૂંપળો, મંજરી અને ફૂલ-ડાળીઓ પ્રભુ સમક્ષ પધરાવાય છે; અને કીર્તનિયા વસંત તથા ધમારનાં પદ ઉપાડે છે. પરંપરા ગણે છે કે વસંત પંચમીથી દોલોત્સવ સુધી લગભગ ચાળીસ દિવસ — વધતા જતા આનંદની એક અખંડ કમાન, જેનો આ પાંચમ પહેલો સૂર છે.

વસંત તો પ્રકૃતિનો પોતાનો ઉત્સવ છે — આંબે મોર બેસે, વનમાં કેસૂડો ભડકે બળે, ખેતરો રાઈનાં ફૂલે પીળાં થાય — અને પરંપરા આ બધામાં વ્રજરાજના શણગારનું દર્શન કરે છે. વસંત પંચમીએ જાણે આખી સૃષ્ટિ સેવામાં જોડાય છે, અને હવેલી બસ પોતાનાં દ્વાર ખોલીને ઋતુને ભીતર પધારવા દે છે.

વૈષ્ણવ માટે આ દિવસ હૃદયના પંચાંગનો વળાંક છે. શિયાળાની સ્થિરતા ખેલને માર્ગ આપે છે; આજથી દરેક દર્શનમાં થોડો વધુ રંગ, થોડું વધુ સંગીત, થોડું વધુ હાસ્ય — ઠેઠ હોળી અને દોલોત્સવની પરાકાષ્ઠા સુધી. ભાવ છે પ્રતીક્ષાનો — એ જ આતુરતા જેનાથી વ્રજની ગોપીઓ રાસ અને રંગની ઋતુની વાટ જોતી. અને એક કોમળ સૂર પણ ખરો: સરસ્વતીના દિવસે યાદ આવે કે વિદ્યા અને સંગીતની સાર્થકતા પ્રભુની સેવામાં છે — કંઠ ત્યારે જ સૌથી મીઠો, જ્યારે એ કીર્તન ગાય. વસંતને આવકારવી એટલે પોતાના જીવનમાં પ્રભુના ખેલને આવકારવો — અને ધીમે ધીમે રંગાવા લાગવું.