વિજ્યા એકાદશી

મહા વદ અગિયારસ (ઉત્તર ભારતની ગણતરીએ ફાગણ કૃષ્ણ પક્ષ) એટલે વિજયા એકાદશી. આની કથા રામાયણની સૌથી ચિંતાભરી ઘડીની છે. શ્રીરામચંદ્રજી વાનરસેના સાથે દક્ષિણ કિનારે ઊભા છે; સામે પાર સીતાજી બંદી છે, અને વચ્ચે અફાટ, અડગ સાગર. બળ અને મંત્રણા ખૂટ્યાં ત્યારે શ્રીરામ વાકદાલ્ભ્ય મુનિ પાસે ગયા. મુનિએ પ્રાચીન કાળથી ચાલ્યું આવતું વ્રત બતાવ્યું: આ પખવાડિયાની એકાદશી ઉપવાસ, પૂજન અને જાગરણ સાથે કરવાથી જ્યાં કોઈ માર્ગ ન દેખાય ત્યાં પણ વિજય મળે છે.

સ્વયં પ્રભુએ લક્ષ્મણજી, સુગ્રીવ, હનુમાનજી અને આખી સેના સાથે પૂરી શ્રદ્ધાથી વ્રત કર્યું. અને માર્ગ ખૂલ્યો: સાગર પર સેતુ બંધાયો, લંકા પડી, સીતાજી પાછાં મળ્યાં. ત્યારથી આ તિથિ 'વિજયા' કહેવાઈ — વિજય આપનારી. સ્કંદપુરાણમાં આનું માહાત્મ્ય છે, જે બ્રહ્માજીએ નારદજીને કહ્યું: જેમ શ્રીરામ સાગર પાર ઊતર્યા તેમ આ વ્રત કરનાર જીવ પોતાનાં વિઘ્નો પાર ઊતરે છે.

દરેક જીવનમાં ક્યારેક એવો સાગર આવે છે — એવી મુશ્કેલી જે પાર થાય એમ જ ન લાગે, એવી પરિસ્થિતિ જ્યાં કોઈ પ્રયત્ન કામ ન આવે. વિજયા એકાદશી બરાબર એવી ઘડીઓ માટે છે, અને એનો બોધ સ્પષ્ટ છે: શ્રીરામ સ્વયં પ્રભુ હતા, છતાં મર્યાદાપુરુષોત્તમ તરીકે એમણે નમ્રતા સ્વીકારી — મુનિને પૂછ્યું, વ્રત ધારણ કર્યું, અને વિજયને બળથી નહિ પણ કૃપાથી આવવા દીધો. આ ભાવે રખાયેલો ઉપવાસ આશ્રયનું કૃત્ય બની જાય છે: આપણી અશક્યતા પ્રભુનાં ચરણોમાં મૂકી દેવી.

વૈષ્ણવ આ દિવસે ઉપવાસ રાખી શ્રીનાથજીના સ્મરણમાં રહે અને પોતાના જીવનનો જે સાગર હોય — માંદગી, ખોટ, ગજા બહારની જવાબદારી — તે પ્રભુને સોંપી દે; અને છતાં સેવામાં અડગ રહે, જેમ સેના પથ્થરે પથ્થરે સેતુ બાંધતી રહી. ફળ છે વિજય, પણ એક વિશેષ પ્રકારનો: બહારનાં વિઘ્નો પ્રભુના સમયે ખસે છે, અને એ પહેલાં જ હૃદય ડૂબતું બંધ થઈ જાય છે — એ ભરોસે કે જેમણે સાગર પર સેતુ બંધાવ્યો તે આપણી આગળ ચાલે છે.