યોગિની એકાદશી

જેઠ વદ અગિયારસ એટલે યોગિની એકાદશી — ભીમ અગિયારસ (નિર્જળા) અને દેવપોઢી અગિયારસની વચ્ચે આવતી આ એકાદશીનું માહાત્મ્ય પદ્મપુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવ્યું છે.

અલકાપુરીમાં કુબેરનો હેમ નામનો માળી હતો. માનસરોવરનાં તાજાં પુષ્પો લાવી કુબેરની શિવપૂજા માટે પહોંચાડવાં — એ જ એની રોજની સેવા. એક દિવસ પોતાની પત્ની સાથે વિહારમાં એવો રોકાયો કે પુષ્પો પહોંચાડવાનું જ ભુલાઈ ગયું. પૂજામાં બેઠેલા કુબેરે ક્રોધે ભરાઈ શાપ આપ્યો: કોઢ ફૂટશે અને પ્રિયજનનો વિયોગ થશે. દુઃખે રઝળતો હેમ માળી અંતે માર્કંડેય ઋષિના આશ્રમે પહોંચ્યો. ઋષિએ એના પસ્તાવાને જોઈ યોગિની એકાદશીનું વ્રત બતાવ્યું. વ્રતના પ્રભાવે રોગ ટળ્યો, દિવ્ય દેહ મળ્યો અને વિયોગ મટ્યો. શાસ્ત્ર કહે છે કે આ એક વ્રતનું ફળ ૮૮ હજાર બ્રાહ્મણોને ભોજન કરાવ્યા જેટલું છે — પાપનો ક્ષય કરનારી અને હૃદયને શુદ્ધ કરનારી આ અગિયારસ છે.

આ કથાનો મર્મ શાપમાં નથી, પ્રમાદમાં છે. જેને ફક્ત ફૂલ પહોંચાડવાની જ સેવા સોંપાઈ હતી, તે પોતાના સુખમાં એવો ડૂબ્યો કે સેવા જ ચૂકી ગયો. યોગિની એકાદશી આપણને એ જ યાદ કરાવે છે — સેવામાં વિલંબ ન થાય, પ્રભુનું કામ પહેલું, આપણું પછી.

પુષ્ટિમાર્ગમાં વ્રત એ કોઈ ફળ કમાવાનો સોદો નથી; એ તો પ્રભુ માટે ખાલી કરેલો દિવસ છે. અગિયારસે દેહ હળવો રહે એટલે ચિત્ત શ્રીનાથજીમાં વધુ ઠરે — સ્મરણ, કીર્તન અને સેવામાં સમય વીતે, અને માગવાનું કંઈ નહિ. હેમ માળીને તપથી નહિ, વ્રત દ્વારા વહેલી પ્રભુકૃપાથી નવજીવન મળ્યું — અને કૃપા એ જ તો પુષ્ટિ છે. વ્રતનું સાચું ફળ એ કે ઇન્દ્રિયો શાંત થાય, આળસ ઓગળે, અને આપણી સેવાનાં ફૂલ — સમય, ધ્યાન અને પ્રેમ — તાજાં ને તાજાં પ્રભુના ચરણ સુધી પહોંચે. એ પહોંચે એટલે વૈષ્ણવનું જીવન સફળ.