દિવાળી (ચોપડા પૂજન)

આસો વદ અમાસ એટલે દિવાળી — વર્ષની સૌથી અંધારી રાત, અને એ જ રાતે ઘર-ઘર દીવડાઓની હારમાળા. લોકવ્યવહારમાં આ દિવસે શ્રીમહાલક્ષ્મીજીનું પૂજન થાય છે અને વેપારી પરિવારોમાં ચોપડા પૂજનનો વિશેષ મહિમા છે: જૂના વર્ષના હિસાબ પૂરા કરી નવા ચોપડા મહાલક્ષ્મીજી સમક્ષ મૂકી 'શુભ' અને 'લાભ' લખાય છે, જેથી નવા વર્ષનો પહેલો અક્ષર પ્રભુની સાક્ષીએ મંડાય.

પુષ્ટિમાર્ગની હવેલીઓમાં દિવાળીનો ભાવ વ્રજનો છે. શ્રીનાથજીબાવા ગોધૂલિ સમયે ગાયો ચરાવીને પાછા પધારે છે એ ભાવથી દીપમાળા પ્રગટે છે — ઘીના દીવડાની હાર એવી રીતે ગોઠવાય કે એક પણ જ્યોત પ્રભુના મુખારવિંદ પર સીધી ન પડે. આ દિવસે હાટડીનો મનોરથ ખૂબ વહાલો છે: શ્રીઠાકોરજી સમક્ષ રમકડાં અને ચીજવસ્તુઓની નાનકડી હાટ સજાવાય છે, જાણે સમગ્ર વૈભવના સ્વામી વ્રજમાં હાટ માંડીને બિરાજ્યા હોય. ગાયોનો શણગાર અને પૂજન પણ થાય છે, કેમ કે વ્રજની દિવાળી તો સૌથી પહેલાં ગોપાલનો જ ઉત્સવ છે.

વૈષ્ણવને માટે ચોપડા પૂજન કેવળ વેપારની વિધિ નથી — એ તો વર્ષે એક વાર યાદ કરવાની વાત છે કે હિસાબનો ખરો માલિક પ્રભુ છે. પુષ્ટિમાર્ગમાં ધનનો ત્યાગ પણ નથી અને ધનની પૂજા પણ નથી; ધનનું સમર્પણ છે. ધંધો ગમે તે હોય, એની પહેલી કમાણી ઠાકોરજીના ભોગમાં, અને લક્ષ્મીજીનું સન્માન એ ભાવે કે જ્યાં પ્રભુની સેવા થાય ત્યાં જ એ સ્થિર થઈને બિરાજે. 'શુભ-લાભ' લખીને પ્રભુ સમક્ષ ચોપડા ખોલીએ એટલે વેપાર સેવા બની જાય અને નફો પ્રસાદ.

દીપમાળામાં વ્રજવાસીઓનો ભાવ છે: કાનુડો ગાયો ચરાવીને હેમખેમ ઘેર આવ્યો ત્યારે વ્રજે ઘેર-ઘેર દીવા પ્રગટાવ્યા હતા; આપણો પ્રત્યેક દીવો એ જ આવકાર છે — 'પ્રભુ, મારે આંગણે પધારો.' અને અમાસનું અંધારું તો જીવના અંતરનું અંધારું છે, જે આપણા પ્રયત્નથી નહિ, કેવળ પુષ્ટિ — પ્રભુની કૃપા — થી જ ટળે છે. એટલે વૈષ્ણવ બે દિવાળી ઊજવે છે: ઘરમાં દીવા જગતના આનંદ માટે, અને હૃદયમાં દીવો વ્રજરાજ માટે — નવું વર્ષ આખું એમની સેવામાં વીતે એ જ પ્રાર્થના સાથે.