હિંડોળા

હિંડોળા — વ્રજમાં ઝૂલન — એ ચોમાસાનો ઝૂલા-ઉત્સવ છે, અને પુષ્ટિમાર્ગીય વર્ષનો સૌથી વહાલો સમય. આખો શ્રાવણ માસ (નાથદ્વારામાં તો હિંડોળા વહેલા શરૂ થઈ મહિનાથી પણ વધુ ચાલે છે) શ્રીઠાકોરજી રોજ હિંડોળે ઝૂલે છે — અને હિંડોળો રોજ નવો શણગારાય છે: એક દિવસ ફૂલનો, બીજે દિવસે ચાંદીનો, કાચનો, મોતીનો, ફળનો, મેવાનો, ક્યારેક તો શાકભાજીનો પણ — સેવકોની કળાનો પાર નથી.

ભાવ છે વરસાદમાં ભીંજાતું વ્રજ: લીલીછમ ધરતી, નીચાં વાદળ, ટહુકતા મોર, અને નિકુંજમાં ગોપીઓએ શ્રીરાધા-કૃષ્ણ માટે બાંધેલો ઝૂલો, જેને એ ધીરે ધીરે ઝુલાવે અને અડધું કામ તો વરસાદી પવન જ કરે. નાથદ્વારાની પરંપરામાં તો હિંડોળા જુદા જુદા ભાવે ઝૂલે છે — કેટલાક દિવસ નંદાલયમાં, કેટલાક શ્રીગિરિરાજજીની તળેટીમાં, કેટલાક નિકુંજમાં, કેટલાક શ્રીયમુનાજીના તીરે. સાંજ પડે ને હવેલીઓ ઊભરાય — આજે પ્રભુ માટે કયો હિંડોળો સજ્યો હશે? — અને ઝૂલનનાં પદ ગુંજી ઊઠે.

હિંડોળા એ સેવાનું સૌથી રમતિયાળ રૂપ છે. ઝૂલો કોઈ જરૂરિયાત પૂરી નથી કરતો — ન ભૂખ, ન થાક — એ કેવળ આનંદ માટે છે; અને એટલે જ એ પુષ્ટિમાર્ગનો છે, જ્યાં પ્રભુની સેવા કોઈ શક્તિને રીઝવવા નહીં પણ વહાલાને રાજી કરવા થાય છે. સેવકનો હાથ ઝૂલાની દોરી ખેંચે ત્યારે હૃદય એ જ કહે છે જે ગોપીઓ કહેતી: ઋતુ રૂડી છે, લાલા, પણ તું માણે નહીં ત્યાં સુધી અધૂરી છે. ચોમાસું પોતે જ સામગ્રી બની જાય છે — ઠંડો પવન, ભીની માટીની સુગંધ, વ્રજની લીલાશ શણગારમાં વણાઈ જાય.

ઝુલાવવાના લયમાં એક નિકટતા છે: બાળકને રીઝવવા આપણે ઝુલાવીએ, અને શ્રીનાથજી તો વ્રજના બાળરાજા છે — માની મમતા અને સખાની મસ્તી બંનેથી સેવાય. વૈષ્ણવ માટે આ મહિનો પ્રેમની નિત્યતા શીખવે છે: રોજ નવો હિંડોળો, રોજ સાંજે નવાં દર્શન, પદ પછી પદ — નાની, રોજિંદી, સહજ સજાવટ જે આખી ઋતુ હૃદયને પ્રભુ ભણી રાખે. કોઈ પણ વૈષ્ણવને હવેલીની બાળપણની યાદ પૂછો — મોટે ભાગે જવાબ આ જ હશે: હિંડોળો, પદો અને બહાર વરસતો વરસાદ.