ઇન્દિરા એકાદશી

ઇન્દિરા એકાદશી ભાદરવા વદ અગિયારસે આવે છે — શ્રાદ્ધ પક્ષની બરાબર વચ્ચે. પિતૃઓના આ પખવાડિયામાં આવતી હોવાથી તે 'શ્રાદ્ધની એકાદશી' પણ કહેવાય છે. વર્ષની આ એક જ એકાદશી એવી છે જેનું પુણ્ય પોતાના માટે નહિ, પણ પોતાના પિતૃઓ માટે અર્પણ કરવાની પરંપરા છે.

કથા શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહી છે. મહિષ્મતી નગરીમાં ઇન્દ્રસેન નામે ધર્મનિષ્ઠ રાજા રાજ કરતો હતો. એક દિવસ દેવર્ષિ નારદજી પધાર્યા અને કહ્યું: 'હે રાજન, તારા પિતા પુણ્યશાળી હોવા છતાં પૂર્વના એક અધૂરા વ્રતના દોષે યમલોકમાં દુઃખ ભોગવે છે. તું સહકુટુંબ ઇન્દિરા એકાદશીનું વ્રત કર અને તેનું પુણ્ય પિતાને અર્પણ કર.' રાજાએ શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપવાસ કર્યો, પ્રભુનું પૂજન કર્યું, બ્રાહ્મણો અને દીનજનોને ભોજન કરાવ્યું. તે જ ક્ષણે તેના પિતા યમલોકથી છૂટી, પુત્રને આશીર્વાદ આપતા વૈકુંઠ પધાર્યા. પિતૃઓ સુધી ફળ પહોંચાડનારી આ વિશેષ એકાદશી છે.

શ્રાદ્ધના દિવસોમાં વૈષ્ણવના હૃદયમાં એક ભાવ સહેજે જાગે છે — આ સેવામાર્ગ આપણને વારસામાં મળ્યો છે. કોઈએ આપણને પહેલી વાર 'શ્રીકૃષ્ણઃ શરણં મમ' બોલતાં શીખવ્યું, કોઈની આંગળી પકડીને આપણે પહેલી વાર ઠાકોરજીનાં દર્શન કર્યાં. ઇન્દિરા એકાદશી એ ઋણ ચૂકવવાનો દિવસ છે — અને ભક્તિ પાસે ઋણ ચૂકવવાનું એક જ ચલણ છે: પ્રેમ.

વ્રત શ્રીનાથજીની સેવાના ભાવે રાખવું. ઉપવાસ એટલે માત્ર અન્નનો ત્યાગ નહિ — આખો દિવસ ભોજન અને વ્યવહારથી ખાલી કરીને પ્રભુસ્મરણથી ભરવો: કીર્તન, કથા-શ્રવણ, ઠાકોરજી સમક્ષ શાંત બેસીને સ્મરણ. અને સાંજે, ઇન્દ્રસેન રાજાની જેમ, દિવસભરનું પુણ્ય પ્રભુના ચરણોમાં મૂકીને પ્રાર્થના કરવી: 'મારા વડીલો, મારા પિતૃઓ — સૌ આપના શરણમાં શાંતિ પામે.' શાસ્ત્રો પિતૃઓની સદ્ગતિ અને હૃદયની શુદ્ધિનું ફળ કહે છે; પણ ખરું ફળ તો બીજા માટે ભૂખ્યા રહેવાથી હૃદયમાં જે કૂણપ આવે તે છે.