જયા એકાદશી

મહા સુદ અગિયારસ (માઘ શુક્લ પક્ષ) એટલે જયા એકાદશી. પદ્મપુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને કહેલી આની કથા ઇન્દ્રની સભાથી શરૂ થાય છે. ગંધર્વ માલ્યવાન ગાતો હતો અને અપ્સરા પુષ્પવતી નૃત્ય કરતી હતી, પણ બંનેનાં ચિત્ત એકબીજામાં ભરાયાં હતાં; સૂર લથડ્યો, તાલ તૂટ્યો, અને સભાને અર્પણ થતું ગાન વેરવિખેર થઈ ગયું. ક્રોધે ભરાયેલા ઇન્દ્રે શાપ આપ્યો: પિશાચ યોનિ પામી હિમાલયમાં ભટકો.

ટાઢ, ભૂખ અને ઊંઘ વિનાના એ દુઃખમાં, બરાબર આ જ એકાદશીને દિવસે, બંનેએ અજાણતાં કંઈ ખાધું નહિ અને આખી રાત એક પીપળા નીચે રડતાં-જાગતાં કાઢી. જાણ્યા વિના જ વ્રત અને જાગરણ થઈ ગયાં. સવાર પડતાં પ્રભુની કૃપાએ શાપ છૂટ્યો; દિવ્ય દેહ પાછા મળ્યા અને બંને તેજસ્વી થઈ સ્વર્ગે ગયાં. એટલે જ આ એકાદશીનું નામ 'જયા' — વિજય અપાવનારી. શાસ્ત્રો કહે છે કે આ વ્રત ભૂત-પ્રેત યોનિ જેવી ઘોર અવસ્થામાં ફસાયેલા જીવને પણ છોડાવે છે અને મોટામાં મોટાં પાપનો નાશ કરે છે.

પુષ્ટિમાર્ગી વૈષ્ણવને આ કથા બહુ પોતાની લાગે, કારણ કે પ્રભુ સમક્ષ ગાવું એ તો આપણી સેવાનો પ્રાણ છે. માલ્યવાનની ભૂલ ખોટો સૂર નહોતી — ભટકેલું ચિત્ત હતી; ગાન ચાલુ રહ્યું પણ ભાવ ચાલ્યો ગયો હતો. જયા એકાદશી યાદ કરાવે છે કે પ્રભુ કંઠ નહિ, હૃદયનું ધ્યાન સાંભળે છે; કીર્તન હોય, સામગ્રી હોય કે ફૂલ — જે ધરીએ તેનું મૂલ્ય એ ધરતી વખતે મન ક્યાં છે તેનાથી અંકાય છે.

અને છતાં આ જ કથામાં કેટલી મોટી આશા છે: દુઃખમાં, અજાણતાં થયેલા વ્રતે પણ પિશાચને ફરી દેવ બનાવ્યા. અજાણ્યું વ્રત આટલું કરે, તો પ્રેમથી, જાણી જોઈને રખાયેલું વ્રત શું ન કરે? માટે વૈષ્ણવ આ દિવસે ઉપવાસ રાખી શ્રીનાથજીના અખંડ સ્મરણમાં રહે અને આખું હૃદય હાજર રાખીને કીર્તન ગાય. શાસ્ત્રોએ કહેલું ફળ — પાપ પર વિજય, અને પુણ્ય અર્પણ કરીએ તો પિતૃઓની પણ મુક્તિ — એની શરૂઆત ચંચળ મન પરના રોજના નાના વિજયથી થાય છે.