મકર સંક્રાંતિ

મકર સંક્રાંતિ એટલે સૂર્યનારાયણનો મકર રાશિમાં પ્રવેશ અને ઉત્તરાયણનો પ્રારંભ — સૂર્યની છ મહિનાની ઉત્તર તરફની યાત્રા. મોટા ભાગના ઉત્સવો ચંદ્રની તિથિએ આવે છે, પણ આ પર્વ સૂર્યની ગતિ પ્રમાણે, પોષ-મહાની કડકડતી ઠંડી વચ્ચે આવે છે — જ્યારે દિવસ ધીરે ધીરે લાંબો થવા માંડે છે. આખા ભારતમાં આ સૂર્યનારાયણ પ્રત્યે કૃતજ્ઞતાનું અને પાકની ઉજવણીનું પર્વ છે; ઘરે-ઘરે તલ અને ગોળ, અને આપણા ગુજરાતમાં તો આકાશ આખું ઊજવે છે — ઉત્તરાયણે પતંગોથી છવાઈ જાય છે.

હવેલી પરંપરામાં આ દિવસની પોતાની મીઠાશ છે. શ્રીઠાકોરજી માટે તલની સામગ્રી સિદ્ધ થાય છે — તલના લાડુ અને ખીચડો ભોગમાં ધરાય છે — અને ઋતુનાં કીર્તન ગવાય છે, જેમાં પતંગ-ખેલનાં પદ પણ આવે. ભાવ છે વળાંકનો: કડકડતી ઠંડી હવે વિદાય લેશે, અજવાળું વધતું જશે, અને વ્રજની વસંત — વસંત પંચમી અને આખી હોળીની ઋતુ — હવે દૂર નથી. સંક્રાંતિ એ ઊજળા અર્ધવર્ષનું પ્રવેશદ્વાર છે.

ઉત્તરાયણ સદાય શુભ મનાયું છે: સૂર્ય ઉત્તર તરફ વળે, અંધારા પર અજવાળું જીતે, જગતમાં હૂંફ પાછી ફરે. ભક્ત માટે આ બહારનો વળાંક ભીતરના વળાંકની યાદ છે — હૃદયનું મુખ પ્રભુ તરફ ફેરવવાની, સૂર્ય જેમ અડગપણે.

આ દિવસનો સૌથી કોમળ બોધ તલમાં છે. તલ નાનકડો, પણ સ્નેહથી ભરેલો — 'સ્નેહ' શબ્દનો અર્થ તેલ પણ થાય અને પ્રીતિ પણ. ગોળ સાથે બંધાઈને લાડુ બને ત્યારે તલ એવા તો નિકટ બેસે કે વચ્ચે કશું પ્રવેશી ન શકે — પરંપરા આમાં ભક્ત અને શ્રીઠાકોરજીના સંબંધનું દર્શન કરે છે: મીઠો અને અતૂટ. 'તલ-ગોળ ખાઓ ને મીઠું બોલો' — એ જ પ્રાર્થના આપણા સંબંધો માટે પણ. અને પતંગ? વ્રજના ભાવવાળા વૈષ્ણવને પતંગમાં જીવનું રૂપ દેખાય છે — ઊંચે, મુક્ત આકાશમાં ઊડે છે, છતાં એક દોરથી બંધાયેલો; અને એ દોર પ્રભુના હાથમાં. પવન ગમે તેમ નચાવે, દોર આપશ્રીના હાથમાં હોય ત્યાં સુધી પતંગ પડતો નથી.