મોહિની એકાદશી

વૈશાખ સુદ અગિયારસ એ મોહિની એકાદશી. આ તિથિ સાથે શ્રીહરિની એક અદ્ભુત લીલા જોડાયેલી છે — સમુદ્રમંથનમાંથી અમૃત નીકળ્યું ત્યારે પ્રભુએ મોહિની સ્વરૂપ ધારણ કર્યું, જેથી અમૃત દેવોને મળે અને અસુરોના હાથમાં ન જાય. એ મોહિની સ્વરૂપનું નામ ધારણ કરનારી આ એકાદશી જીવને બાંધનારા મોહને ઓગાળનારી મનાય છે.

કથા એવી છે કે વસિષ્ઠ મુનિએ શ્રીરામચંદ્રજીને આ એકાદશીનો મહિમા સંભળાવ્યો હતો. ભદ્રાવતી નગરીમાં ધનપાલ નામે ધર્મનિષ્ઠ વેપારી રહેતો. તેનો પુત્ર ધૃષ્ટબુદ્ધિ વ્યસન અને કુસંગમાં ધન વેડફી બેઠો; ઘરમાંથી કાઢી મુકાયો અને પાપના માર્ગે ચડ્યો. ભૂખ્યો-તરસ્યો ભટકતો તે વૈશાખ માસમાં કૌંડિન્ય ઋષિના આશ્રમે પહોંચ્યો. ઋષિએ તેને કોઈ કઠોર પ્રાયશ્ચિત્ત ન બતાવ્યું — બસ, એક મોહિની એકાદશીનું વ્રત. શ્રદ્ધાથી વ્રત રાખતાં તેનાં સર્વ પાપ જૂનાં વસ્ત્રની જેમ ખરી પડ્યાં અને તે પ્રભુના ધામને પામ્યો.

શાસ્ત્ર કહે છે કે આ કથા ભાવથી સાંભળવા માત્રથી હજાર ગૌદાનનું પુણ્ય મળે છે.

મોહિની એકાદશીનું વ્રત મોહની પકડ ઢીલી કરવા માટે છે — જે ટકવાનું નથી તેની પાછળની દોડ છોડવા માટે. કથા આપણને અરીસો બતાવે છે: ધૃષ્ટબુદ્ધિ કોઈ રાક્ષસ નથી, આપણા જેવો જ જીવ છે, જે ઇચ્છાઓના પ્રવાહમાં તણાઈ ગયો. અને એનો ઉપાય? કઠોર તપ નહિ, નિરાશા નહિ — પ્રભુને સમર્પિત એક દિવસ. પુષ્ટિમાર્ગની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો આ જ તો કૃપાનો માર્ગ છે: જીવના પ્રયત્નથી નહિ, પ્રભુની કૃપાથી ઉદ્ધાર થાય છે.

અને આ નામમાં વૈષ્ણવ માટે એક મીઠો સંકેત પણ છે. મોહિની એટલે પ્રભુનું પોતાનું મનમોહક રૂપ. આપણો માર્ગ આસક્તિને મારવાનું નથી કહેતો; આસક્તિને એનું સાચું સ્થાન આપવાનું કહે છે. જે હૃદય શ્રીનાથજીના સ્વરૂપ પર, શૃંગાર પર, કીર્તન પર મોહિત થયું, તેનો સંસારનો મોહ સૂર્યોદયે તારા ઝાંખા પડે તેમ આપોઆપ શમી જાય છે.

માટે આ એકાદશીએ અન્નનો ઉપવાસ રાખીએ અને આંખ-કાનને પ્રભુનાં દર્શન-સ્મરણ-કીર્તનનો ભોગ ધરાવીએ. વ્રત પ્રભુની પ્રસન્નતા માટે; ફળ — ઘેર પાછો ફરેલો પ્રેમ.