રામ નવમી

ચૈત્ર સુદ નોમ — ચૈત્રી નવરાત્રિની પૂર્ણાહુતિનો દિવસ — એટલે રામ નવમી. ત્રેતાયુગમાં અયોધ્યાનગરીમાં રાજા દશરથ અને માતા કૌશલ્યાને ત્યાં, પુત્રકામેષ્ટિ યજ્ઞના ફળરૂપે, ભર બપોરે ભગવાન શ્રી રામચંદ્રજી પ્રગટ્યા તે આ પુણ્યતિથિ. શ્રી રામ વિષ્ણુ ભગવાનના સાતમા અવતાર અને 'મર્યાદા પુરુષોત્તમ' — પુત્ર, ભાઈ, પતિ, મિત્ર અને રાજા તરીકે દરેક સંબંધ પૂર્ણતાથી નિભાવનારા પ્રભુ.

એ જ યજ્ઞના પ્રસાદથી ભરત, લક્ષ્મણ અને શત્રુઘ્ન પણ પ્રગટ્યા, અને અયોધ્યા આખી વધાઈથી ગુંજી ઊઠી — એ આનંદ આજ સુધી દર વર્ષે તાજો થાય છે. રામાયણની કથા એટલે વચનપાલનની કથા: સીતાજીની અડગતા, હનુમાનજીની દાસ્યભક્તિ, ભરતજીનો ત્યાગ અને અધર્મ પર ધર્મનો વિજય. આખા ભારતવર્ષમાં આ દિવસે વ્રત, રામકથા અને રામધૂનની રમઝટ હોય છે, અને મધ્યાહ્ને — પ્રભુના પ્રાગટ્યની ઘડીએ — જન્મોત્સવ ઊજવાય છે; સૂર્ય માથે તપતો હોય ત્યારે જ પ્રકાશના પ્રભુનું પ્રાગટ્ય. વસંત વિદાય લે અને ગ્રીષ્મ બેસે તે સંધિકાળનું આ મંગલ પર્વ છે.

પુષ્ટિમાર્ગમાં રામ નવમી કોઈ 'બહારનો' ઉત્સવ નથી — શ્રી મહાપ્રભુજીએ સેવાપ્રણાલિકામાં જે ચાર જયંતી વ્રત સ્થાપ્યાં (જન્માષ્ટમી, રામ નવમી, વામન દ્વાદશી અને નૃસિંહ ચૌદશ) તેમાંનું આ એક છે, કારણ કે આ ચારેય દિવસે પૂર્ણ પુરુષોત્તમે પોતે પુષ્ટિલીલા કરી છે. તેથી વૈષ્ણવો આ દિવસે વ્રત રાખે છે. વૈષ્ણવના હૃદયમાં શ્રી રામ 'બીજા ભગવાન' નથી: જે પ્રભુ ગોવર્ધન ધારણ કરીને શ્રીનાથજી રૂપે બિરાજે છે, તે જ પ્રભુએ રામ રૂપે મર્યાદાનો રસ ચાખ્યો છે — જેમ શ્રીકૃષ્ણ રૂપે માધુર્યનો.

હવેલીમાં જન્મોત્સવ ધામધૂમથી ઊજવાય — પંચામૃત સ્નાન, તિલક-આરતી, વધાઈનાં કીર્તન અને રાજભોગનાં દર્શન; હવેલી પરંપરામાં ઠાકોરજીને એ દિવસના ભાવે ધનુષ-બાણનો શૃંગાર ધરાય છે. આ ઉત્સવ શીખવે છે કે મર્યાદા એટલે શું: વચન પાળવું, વડીલોનું માન રાખવું, સુખ કરતાં ધર્મ વહાલો ગણવો. અને વૈષ્ણવની પોતાની પ્રાર્થના તો કૌશલ્યા માતાની જ રહે — પ્રભુને વાત્સલ્યભાવે પોતાના લાલ ગણી હૈયે રાખવા, અને એ જન્મોત્સવ પોતાના અંતરમાં ફરી થવા દેવો.