વરુથિની એકાદશી

ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે ચૈત્ર વદ અગિયારસે વરુથિની એકાદશી આવે છે (ઉત્તર ભારતના પંચાંગમાં આ જ તિથિ વૈશાખ કૃષ્ણ પક્ષની ગણાય છે). 'વરુથ' એટલે બખ્તર — રક્ષણ કરનારું કવચ. એટલે જ આ એકાદશી રક્ષા કરનારી એકાદશી તરીકે ઓળખાય છે.

એની કથા નર્મદા કિનારે રાજ્ય કરતા માંધાતા રાજાની છે. વનમાં તપ કરતા બેઠેલા રાજાના પગને એક જંગલી રીંછે પકડ્યો અને ઘસડવા લાગ્યું. રાજા ન ક્રોધે ભરાયા, ન લડ્યા; તપ અને ધર્મમાં સ્થિર રહીને ફક્ત પ્રભુને પોકાર્યા. ભક્તવત્સલ પ્રભુ તરત પ્રગટ થયા, સુદર્શન ચક્રથી રાજાને છોડાવ્યા અને આજ્ઞા કરી કે વરુથિની વ્રત રાખી શ્રી વરાહ સ્વરૂપની આરાધના કરે. વ્રતના પ્રભાવે રાજાનું ખંડિત અંગ ફરી અખંડ થયું.

પુરાણો કહે છે કે આ વ્રતનું ફળ દસ હજાર ગૌદાન જેટલું છે — સોના, ભૂમિ કે હાથીના દાન કરતાં પણ અધિક. પણ ખરું જોતાં આ તિથિ એ વાતની સાક્ષી છે કે જે જીવ પ્રભુના શરણે છે, તેની વહારે પ્રભુ ક્ષણવારમાં દોડી આવે છે.

વરુથિની એકાદશીનો મર્મ શરીરની રક્ષા કરતાં ઘણો ઊંડો છે. માંધાતા રાજાની મોટાઈ એ નથી કે તે બચી ગયા; મોટાઈ એ છે કે સંકટની ક્ષણે પણ તેમનું ચિત્ત પ્રભુમાંથી ખસ્યું નહિ. જ્યારે આપણું બળ ખૂટે ત્યારે પ્રભુનું સ્મરણ છેલ્લો ઉપાય નહિ, પણ પહેલો આશરો બને — એ જ આ વ્રતની શીખ.

પુષ્ટિમાર્ગીય વૈષ્ણવ માટે તો આ કથા આશ્રયના ભાવનું જીવતું ચિત્ર છે. શ્રી મહાપ્રભુજીએ બતાવ્યું છે કે જીવનું એકમાત્ર બળ પ્રભુની કૃપા છે. એટલે એકાદશીનું વ્રત ફળ કમાવા માટે નહિ, પણ આખો દિવસ પ્રભુનો થઈ જાય એ ભાવે રખાય છે — અન્નનો ત્યાગ એટલા માટે કે મન ભોજન અને સંસારની દોડમાંથી છૂટીને શ્રીનાથજીના સ્મરણ, કીર્તન અને સેવામાં પરોવાય. ઉપવાસ શ્રીઠાકોરજીની પ્રસન્નતા અર્થે થાય, ત્યારે એનું મીઠામાં મીઠું ફળ પુણ્ય નહિ પણ નિર્ભયતા છે — 'હું તારો છું, તું જ મારું કવચ છે' એવો દૃઢ વિશ્વાસ.

શક્તિ પ્રમાણે વ્રત રાખીએ, પણ ભાવ અમાપ રાખીએ.